Riječ može pretendovati da uspostavi realnost, ali ne može suspendovati njene zakonitosti
Ministar ekologije i održivog razvoja sjevera Crne Gore, čija funkcija već u samoj svojoj institucionalnoj semantici nosi gotovo svečani zavjet brige za prirodni svijet, nedavno je objelodanio, u tonu kategoričke sigurnosti, gotovo ceremonijalno, kao institucionalno verifikovanu istinu, da je deponija “Mostina” kod Rožaja zatvorena. Njegova izjava, u svakoj političkoj zajednici koja još uvijek poznaje minimalne standarde odgovornosti, morala bi imati status javnog čina u punom smislu te riječi. Ne kao prolazna formulacija administrativnog diskursa, niti kao efemerna medijska objava lišena obavezujuće snage, nego kao čin koji uspostavlja odnos između riječi i stvarnosti, između obećanja i njegovog empirijskog utemeljenja, kao implicitna afirmacija funkcionalnosti institucija, racionalnosti javne potrošnje i sposobnosti političke vlasti da interveniše u prostor i uspostavi red tamo gdje je vladao haos.
Međutim, stvarnost, za razliku od političkog diskursa, ne priznaje retoričke akte kao ontološke činjenice. Postoji temeljna, nepremostiva ontološka granica između performativne ambicije političkog govora i materijalne autonomije svijeta: riječ može pretendovati da uspostavi realnost, ali ne može suspendovati njene zakonitosti. Priroda, za razliku od institucija, ne funkcioniše u registru saopštenja, već u režimu nužnosti.
Fotografije načinjene na samoj lokaciji pomenute deponije svega par dana nakon vijesti o njenom zatvaranju razotkrivaju prizor koji izmiče svakom pokušaju eufemizacije: topografiju otpada koja je dostigla razmjere ontološke opscenosti, konstelaciju odbačene materije koja, u svojoj fizičkoj konkretnosti, u svojoj hemijski aktivnoj interakciji s tlom i vodom koja je okružuje, egzistira izvan svake infrastrukture kontrole, izvan svakog režima upravljanja, prepuštena vlastitoj sudbini, na visoravni koja očevidno nije podvrgnuta nikakvoj tehničkoj ili sanacionoj intervenciji.
Otpad je najvećim dijelom deponovan na ivici – na samoj granici između visoravni i kanjona, gdje tlo gubi horizontalnost i prelazi u padinu. I upravo ta granica proizvodi njegovu zastrašujuću dramatičnost. Jer ono što vidimo nije samo zapanjujuća gomila otpada, nego rub jednog procesa: mjesto na kojem materija počinje da se oslobađa svoje privremene stabilnosti i kohezije i prelazi u stanje dinamike. Smeće se preliva preko ivice, gubi ravnotežu, prelazeći iz horizontalne akumulacije u vertikalno obrušavanje. Ono što je na visoravni još uvijek prividno statična formacija, na padini postaje toksični tok. U svojoj gravitacijom determinisanoj kinetici, slojevi smeća se u talasima obrušavaju niz strminu, poput lavine koja se u ogromnim količinama stropoštava prema kanjonu i riječnom koritu.
U tom kontekstu, ministrova tvrdnja o “zatvorenoj” deponiji zadobija gotovo apsurdnu dimenziju. Jer ono što se pred nama ukazuje jeste radikalna otvorenost: otvorenost prema gravitaciji koja pokreće invazivne mase otpada, otvorenost prema litici koja omogućava njihovo kretanje, otvorenost prema rijeci koja postaje krajnji recipijent tog procesa. Zatvorenost postoji samo kao retorička konstrukcija; stvarnost se manifestuje kao otvoreni sistem degradacije.
Tradicionalna laž – ona koju poznajemo iz svakodnevnog iskustva, iz istorije diplomatije i iz svih oblika privatne i javne komunikacije koji su prethodili modernoj političkoj formi – strukturno počiva na asimetriji informacije. Lažljivac zna nešto što sagovornik ne zna: diplomatska tajna, vojni plan, prikrivena namjera, skriveni motiv. Informacijski monopol je osnova na kojoj laž opstaje: dok god lažljivac kontroliše pristup informaciji koju njegova laž falsifikuje, laž može funkcionisati. Čim asimetrija nestane – čim sagovornik dobije pristup prikrivenim informacijama – laž se urušava i njena egzistencija prestaje biti moguća.
Tradicionalna laž je, dakle, epistemički parazit: ona živi od epistemičke deficijencije svog primaoca, i nestaje onda kada ta deficijencija bude prevladana. Njena moć je derivativna – ona je posljedica asimetrije, a ne autonomni socijalni fenomen.
Moderna politička laž ima radikalno drugačiju strukturu – i upravo ta strukturna razlika čini je filozofski i politički mnogo opasnijom od svog tradicionalnog prethodnika.
Moderna politička laž ne laže o skrivenom. Ona laže o vidljivom. Ona ne eksploatiše epistemičku asimetriju – ona je kreira tamo gdje ne postoji, ili tačnije: ona tvrdi da postoji tamo gdje je svako može opovrgnuti vlastitim čulima i iskustvom. Moderni politički lažljivac ne kaže “Iza zatvorenih vrata zbiva se X” – jer tu tvrdnju sagovornik ne može lako verifikovati. On kaže: “Ono što vidite pred sobom nije ono što vidite” – i u toj inverziji vidljivog i proklamovanog leži cijela njegova moć i cijela njegova filozofska enigmatičnost.
U ovome nužno prepoznajemo nešto što transcendira individualnu moralnu patologiju i postaje strukturni fenomen moći: laž o vidljivom nije primarno epistemički projekt (nije cilj uvjeriti publiku/javnost da je deponija uistinu zatvorena), nego ontološki projekat moći, kojim vlast demonstrira svoju sposobnost da definiše stvarnost nezavisno od empirijske evidencije, da može nametnuti svoju verziju činjenica kao zvanično važeću čak i kada je ta verzija u očitoj kontradikciji s onim što svako može neposredno iskusiti.
Džordž Orvel je u 1984. pokazao kako totalitarni jezik ne funkcioniše putem uvjeravanja, već iscrpljivanja – kako njegova moć počiva ne na sposobnosti da ponudi uvjerljive alternative stvarnosti, već na sposobnosti da učini sâmu potragu za stvarnošću/istinom kognitivno iscrpljujućom i egzistencijalno besmislenom. Partijski proglas “Rat je mir, sloboda je ropstvo, neznanje je moć” nije propagandna tvrdnja čiji je ultimativni cilj da podanici povjeruju da je rat mir – jer bi takvo uvjeravanje zahtijevalo kompleksne argumentativne strategije koje bi podsjetile robove da postoji razlika između rata i mira koju treba premostiti. Proglas funkcioniše drukčije – on je demonstracija apsolutne moći nad diskursom koja ne cilja na uvjeravanje nego na kapitulaciju epistemičke volje. Njegova poruka glasi: “Institucionalni diskurs ne mora biti u korespondenciji sa stvarnošću, i vaša sposobnost da to primijetite je politički irelevantna.” Orvelov uvid je da totalitarni sistem može destruirati formu života koja podupire normativnu epistemičku igru razlikovanja istinitog od lažnog kontinuiranom produkcijom iskaza koji demonstriraju da ta igra više nema institucionalne konsekvence. Sistem koji iscrpljuje ne pobija istinu: on čini istinu funkcionalno irelevantnom unutar institucionalnog prostora, i time – postupno, kumulativno, bez dramatičnih eksplicitnih zabrana – uništava motivaciju za njenim otkrivanjem.
Naravno, ministar ne operiše unutar totalitarnog sistema u strogo orvelovskom smislu. Međutim, u specifičnom mehanizmu proklamacije koja ne treba validaciju jer počiva na institucionalnom autoritetu koji je sâm sebi dovoljan – leži strukturna analogija s Orvelovim režimom koji iscrpljuje. Jer poruka ministrove proklamacije, ispod njene eksplicitne propozicijske površine, jeste nešto što je uvijek prisutno kao implicitna pragmatika institucionalnog govora koji je izgubio normativnu vezu s verifikacijom: “Institucionalni diskurs ne mora biti verifikovan da bi bio funkcionalan, i vaša sposobnost da ga činjenično opovrgnete jeste politički irelevantna.”
Hans Jonas formulisao je ono što je nazvao principom odgovornosti: moderni čovjek, zahvaljujući tehnološkoj moći kojom raspolaže, stekao je sposobnost da nanosi štetu koja nadilazi njegovo neposredno iskustvo – štetu budućim generacijama, štetu ekosistemima koji se oporavljaju stoljećima, štetu živim bićima koja nisu u stanju da artikulišu svoju bol. Iz te asimetrije moći, veli Jonas, rađa se nova etička obaveza: obaveza da se predvide i spriječe posljedice čak i kad žrtve još ne postoje, čak i kad su nijeme, čak i kad ne mogu glasati na sljedećim izborima.
Ministar ekologije je, po definiciji svojeg položaja, institucionalni zaštitnik te jonasovske etike odgovornosti. On je tu da govori u ime rijeke koja nema moć govora, u ime kanjona koji nema pravo glasa, u ime generacija koje još nisu rođene a koje će naslijediti tragične posljedice današnjih odluka.
