Koliko FIFA zaista održava fudbal u životu: Između milijardi, grantova i zavisnosti saveza

<!—->Govoreći na Svjetskom sportskom samitu u Dubaiju, Infantino je poručio da bez FIFA-e fudbal ne bi postojao u 150 zemalja svijeta.

Ta izjava došla je svega nekoliko sedmica nakon što su 11. decembra objavljene opšte cijene ulaznica za Svjetsko prvenstvo 2026, koje su izazvale široku negativnu reakciju zbog visokih cijena. Zbog toga je FIFA pet dana kasnije uvela posebni “navijački ulazni nivo”, kroz koji je za svaki meč ponuđeno oko 1.000 ulaznica po cijeni od oko 52 eura za navijače dvije reprezentacije koje igraju utakmicu.

Upravo u Dubaiju, gdje je prvi put javno govorio nakon oštrih kritika, Infantino je pokušao da objasni zašto je stvaranje prihoda, prije svega kroz Svjetsko prvenstvo, toliko važno za funkcionisanje globalnog fudbala.

“Ono što je ključno jeste da se prihodi koji se na ovaj način ostvare vraćaju fudbalu širom svijeta”, rekao je Infantino. “Bez FIFA-e ne bi bilo fudbala u 150 zemalja svijeta. Fudbal postoji zato što, i zahvaljujući tome što, ostvarujemo ove prihode od Svjetskog prvenstva, koje potom reinvestiramo širom svijeta.”

Ranije u decembru, portparol FIFA-e saopštio je i da bez finansijske podrške te organizacije više od 50 odsto njenih članica ne bi moglo da funkcioniše, odgovarajući na pitanja o cijenama karata za Mundijal.

Naravno, Infantinova formulacija zvuči mnogo krupnije nego što realnost zaista jeste. Jer reći da bez FIFA-e ne bi bilo fudbala u 150 zemalja praktično podrazumijeva da lopta ne bi mogla da se zakotrlja bez centrale iz Ciriha, što je očigledno pretjerivanje. Ali, iza te prenaglašene izjave ipak postoji ozbiljnije pitanje: koliko novca FIFA zaista šalje svojim članicama, kako se taj novac troši i zbog čega je toliko značajan za veliki broj saveza?

Odgovor se najvećim dijelom krije u programu FIFA Forward, razvojnom mehanizmu kroz koji članice dobijaju sredstva u četvorogodišnjim ciklusima.

U okviru aktuelnog ciklusa, koji traje od 2023. do 2026. godine, svaka članica ima pravo da dobije do oko 6,94 miliona eura, ali taj novac nije predviđen za slobodno raspolaganje. Ukupan iznos opredijeljen za ovaj četvorogodišnji period iznosi oko 1,95 milijardi eura. FIFA je 19. marta objavila da će taj iznos za naredni ciklus, od 2027. do 2030, biti povećan na oko 2,34 milijarde eura.

Otkad je Infantino 2016. godine, po dolasku na čelo FIFA-e, pokrenuo FIFA Forward kao zamjenu za raniji Program finansijske pomoći, članicama je u prva dva ciklusa, od 2016. do 2022, bilo dostupno oko 2,43 milijarde eura.

Tih oko 6,94 miliona eura po savezu raspoređuje se kroz nekoliko kategorija: operativne troškove, razvojne projekte, putovanja, smještaj i opremu.

Svaka članica godišnje može da dobije do oko 1,08 miliona eura za operativne troškove, u šta spadaju zakupnine, plate, održavanje i svakodnevno funkcionisanje saveza.

Najveći dio paketa odnosi se na projekte po mjeri saveza, za koje članice mogu dobiti do oko 2,60 miliona eura. To je za oko 870 hiljada eura više nego u prethodnom ciklusu. Taj novac predviđen je za, kako FIFA navodi, “specifične fudbalske projekte koji doprinose dugoročnim ciljevima razvoja fudbala”.

U praksi, to znači da sredstva mogu biti usmjerena na infrastrukturu, terene, tehničke centre, trening kampove, stadione, sjedišta saveza, ali i na takmičenja, nacionalne timove i subvencije.

Uz to, savezi čiji je godišnji prihod manji od oko 3,47 miliona eura mogu dobiti dodatnih oko 870 hiljada eura godišnje za putovanja i smještaj, kao i oko 174 hiljade eura tokom četiri godine za opremu.

Posebna sredstva dobijaju i konfederacije. AFC, CAF, Konkakaf, KONMEBOL, OFC i UEFA dobijaju po oko 52,06 miliona eura tokom jednog četvorogodišnjeg ciklusa, odnosno oko 13,02 miliona eura godišnje, za razvoj, promociju i organizaciju fudbala u svojim regionima.

U FIFA-i tvrde da upravo ta podrška pravi razliku između opstanka i stagnacije kada je riječ o velikom broju saveza.

“Činjenica je da bez podrške FIFA-e ne bi bilo turnirskog fudbala u 150 zemalja članica. One jednostavno ne bi imale resurse da razviju neophodnu infrastrukturu, kao ni da promovišu obuku i podršku timovima i igračima”, saopštio je portparol FIFA-e.

Dodato je i da će do kraja ciklusa 2023-26, kroz FIFA Forward, u razvoj fudbala širom svijeta biti uloženo više od 4,34 milijarde eura.

Na papiru, to jeste ogroman novac. Ali kada se ta suma grubo razloži na godišnji nivo od 2016. godine, dolazi se do oko 434 miliona eura godišnje, raspoređenih na više od 200 članica. To u prosjeku iznosi nešto više od 1,7 miliona eura po savezu na godišnjem nivou.

FIFA tvrdi da takva raspodjela ne bi bila moguća bez prihoda od Svjetskog prvenstva 2026, za koje Infantino očekuje da će donijeti više od 9,54 milijarde eura. Prema toj projekciji, više od 90 odsto planiranih ulaganja iz budžetskog ciklusa 2023-2026 biće vraćeno nazad u fudbal, kako bi se dodatno ubrzao njegov globalni razvoj.

I tu dolazimo do nijanse koju FIFA pokušava da ugradi u svoju argumentaciju. Jedno je reći da bez te organizacije ne bi bilo fudbala, a sasvim drugo reći da bez nje ne bi bilo organizovanog međunarodnog fudbala u sadašnjem obliku. To drugo jeste mnogo održivija teza.

Jer istorija jasno pokazuje da je fudbal postojao mnogo prije FIFA-e. Engleska i Škotska igrale su međunarodne utakmice još 1872. godine, čak 32 godine prije nego što je FIFA osnovana.

Zbog toga dio kritičara smatra da Infantinova poruka nije samo pretjerana, nego i politički korisna.

“Ono što bi FIFA, po mom mišljenju, trebalo da radi jeste upravo suprotno od onoga što govori Đani Infantino”, rekao je Alan Tomlinson, emeritus profesor studija slobodnog vremena na Univerzitetu u Brajtonu i autor knjige “Čemu služi FIFA?”. “FIFA-i je fudbal potrebniji nego što je fudbalu potrebna FIFA. Fudbal je postojao na visokom nivou, kroz sve uzraste i u mnogim zemljama, mnogo prije nego što je sama FIFA počela da sazrijeva. To moramo da priznamo.

“Ti iznosi su u posljednjoj deceniji rasli spektakularno. A ono što to stvara jeste potencijal za sistem patronata: daćemo vam svoj glas ako nam date taj novac.”

Ipak, čak i kada se ogoli retorika, ostaje činjenica da brojni savezi u prošlosti nijesu imali sredstva da sami finansiraju turnire, a još manje da razvijaju ženski, omladinski ili fudbal za osobe sa invaliditetom bez pomoći FIFA-e, svoje konfederacije ili neke treće strane.

Drugim riječima, možda nije tačno da bez FIFA-e ne bi bilo fudbala, ali jeste vjerovatno tačno da bez njenih grantova ne bi postojao isti nivo organizovanog, međunarodno priznatog i institucionalno podržanog fudbala u velikom broju zemalja.

Kada je riječ o dinamici isplata, godišnji iznos od oko 1,08 miliona eura za operativne troškove ne stiže odjednom. Savezima se u januaru isplaćuje oko 564 hiljade eura, a u julu još do oko 521 hiljadu eura, ali samo ako tokom godine ispune do 10 precizno definisanih aktivnosti.

Te aktivnosti mogu uključivati organizaciju muških, ženskih i omladinskih takmičenja, postojanje muških i ženskih sudijskih programa, funkcionalnu IT mrežu, redovno ažuriran sistem registracije i upravljanja takmičenjima, kao i činjenicu da muške, ženske i omladinske reprezentacije odigraju najmanje četiri utakmice godišnje.

Za projekte, posebno infrastrukturne, savezi tokom ciklusa mogu dobiti do oko 2,60 miliona eura. Konfederacije, s druge strane, svojih oko 13,02 miliona eura godišnje dobijaju kroz dvije tranše od po oko 6,51 milion eura, u januaru i julu.

Posebno važno pitanje jeste kontrola trošenja novca.

Jedno od centralnih Infantinovih obećanja tokom kampanje 2016. godine bilo je povećanje grantova članicama sa oko 1,39 miliona eura na oko 4,34 miliona eura tokom četvorogodišnjeg ciklusa. Kada je novi program pokrenut u julu iste godine, poručeno je da je suština u konkretnoj pomoći fudbalskoj zajednici kroz transparentno korišćenje sredstava i promjenu kulture ka većem i mjerljivijem uticaju razvojnih aktivnosti.

Po pravilima FIFA-e, svaka članica ili konfederacija koja prima novac kroz FIFA Forward mora da dostavi godišnju finansijsku reviziju koju sprovodi nezavisna revizorska kuća.

Ti izvještaji se potom dostavljaju FIFA-i, a ako se utvrdi zloupotreba novca, mogu uslijediti sankcije, ali samo u slučajevima kada se radi o kriminalnoj ili neetičkoj upotrebi sredstava.

“Ako revizija otkrije zloupotrebu sredstava, nepropisnu kategorizaciju sredstava ili bilo kakvo nepoštovanje propisa, o tome se obavještava Komitet za upravljanje, reviziju i usklađenost”, saopštio je portparol FIFA-e.

“U takvim slučajevima, taj komitet može preduzeti mjere, uključujući ograničavanje isplate sredstava članici ili čak obustavljanje novih uplata i transfera do daljnjeg.”

Prema istim navodima, taj komitet može preporučiti i potpunu suspenziju sredstava, što bi značilo prekid finansiranja dok savez ne pokaže jasna i trajna poboljšanja u finansijskom upravljanju.

Ipak, ni taj sistem nije bez kritika.

Tomlinson ističe da se javnosti stalno daje uvjerenje da trošenje novca nadgledaju “revizori svjetske klase”, ali da nije sasvim jasno šta to u praksi znači, niti šta bi se zaista dogodilo u slučaju ozbiljnijeg problema.

FIFA dodatno objašnjava da članice moraju prolaziti kroz formalni proces prijavljivanja projekata, koji uključuje tendersku proceduru i precizne dokaze o tome kako će novac biti potrošen. Takođe moraju dostavljati račune i podatke o kompanijama kojima su sredstva isplaćena, dok projekte prati poseban odjel za članice kroz 11 regionalnih kancelarija širom svijeta.

Ali godišnje revizije nijesu javno dostupne, a upravo je to jedna od najozbiljnijih zamjerki koje su se čule u posljednje vrijeme.

Neprofitna organizacija FairSquare, koja se bavi pravima radnih migranata, političkom represijom i sportom, u izvještaju iz oktobra 2024. kritikovala je ozbiljan nedostatak transparentnosti u načinu na koji članice troše razvojna sredstva od 2016. godine.

U izvještaju se navodi da je FIFA još 2019. saopštila da će sve članice biti podvrgnute nezavisnim spoljnim revizijama, ali da ne postoji javno dostupna baza tih izvještaja.

Kada je riječ o konkretnim primjerima, u oktobru 2024. FIFA Forward je odobrio oko 2,60 miliona eura Fudbalskom savezu Sjedinjenih Američkih Država za inicijativu Innovate to Grow, koja ima cilj da poveća učešće u bazičnom fudbalu.

Na interaktivnoj mapi na FIFA-inom sajtu može se vidjeti koliko je novca dodijeljeno pojedinim članicama još od 2016. Savezu SAD dodijeljeno je oko 15,40 miliona eura, od čega je oko 14,97 miliona već opredijeljeno za projekte. Oko 7,81 milion odnosi se na operativna sredstva, dok je oko 4,34 miliona usmjereno na podršku nacionalnim timovima.

Komori, arhipelag uz istočnu obalu Afrike, dobili su oko 15,19 miliona eura od ukupno više od 17,87 miliona eura koliko im je bilo na raspolaganju. Više od 3,04 miliona otišlo je na infrastrukturu, uključujući tehnički centar i stadione, dok je skoro 2,60 miliona utrošeno na putovanja i opremu.

Fudbalski savez Engleske imao je pravo na oko 15,40 miliona eura, od čega je oko 14,88 miliona već opredijeljeno kroz operativne i infrastrukturne projekte. Ta sredstva su uglavnom usmjerena ka razvoju bazičnog fudbala, infrastrukture i jačanju sistema ženskog i djevojačkog fudbala. Jedan od poznatijih primjera je projekat FA Wildcats, nekonkurentna fudbalska inicijativa za djevojčice od pet do 11 godina, koja je pokrenuta 2017. i finansirana i iz FIFA-inih sredstava.

Bilo je, međutim, i zloupotreba.

U maju 2024. sankcionisano je pet bivših i aktuelnih funkcionera Fudbalskog saveza Bangladeša. Među njima su bili Abu Najeem Šohag, bivši generalni sekretar, i Abdus Salam Muršedi, viši potpredsjednik i predsjednik finansijskog odbora saveza.

Šohag je suspendovan iz svih aktivnosti povezanih sa fudbalom na tri godine i kažnjen sa oko 21,7 hiljada eura, dok je Muršedi kažnjen sa oko 10,9 hiljada eura.

Kako je tada saopštila FIFA, utvrđeno je da su te osobe bile uključene u niz transakcija potkrijepljenih lažnom i falsifikovanom dokumentacijom, koje su bile plaćene ili je bilo planirano da budu plaćene FIFA-inim sredstvima.

Sankcije su pogađale i pojedine funkcionere iz Paname, Venecuele, Ekvatorijalne Gvineje i sa Maldiva.

Kada se sve sabere, jasno je da novac FIFA-e zaista igra veliku ulogu u funkcionisanju brojnih saveza širom svijeta. Ali jednako je jasno i da je Infantinova formulacija namjerno prenaglašena.

Fudbal ne počinje u sjedištu FIFA-e, niti bi nestao bez nje. Ali organizovani međunarodni fudbal, posebno u siromašnijim i infrastrukturno slabijim sredinama, teško bi izgledao isto bez tog sistema grantova, projekata i centralizovanog finansiranja. Upravo tu, između stvarne pomoći i politički korisne retorike, nalazi se suština cijele priče.

Gdje je Crna Gora? 

Kad je Crna Gora u pitanju, realna slika je negdje između Infantinove prenaglašene poruke i suve činjenice da bez međunarodne pomoći naš fudbal ne bi mogao da se razvija istim tempom.
<!—->

FSCG je mala asocijacija u okviru UEFA-e, a i sama UEFA navodi da su finansije lokalnih klubova često ograničene i da je do sponzora teško doći, zbog čega su ulaganja u infrastrukturu, omladinski i grassroots fudbal posebno važna.

FIFA za Crnu Goru na svom sajtu navodi da je kroz Forward program novac dominantno usmjeren na infrastrukturu, uz oko 6,29 miliona eura opredijeljenih za četiri stadiona, jedan tehnički centar i dva terena, dok UEFA paralelno ističe da je kroz HatTrick pomagala terene sa prirodnom i vještačkom travom širom opština, unapređenje kampa FSCG i novu četvorogodišnju grassroots strategiju.

Drugim riječima, nije tačno da bi bez FIFA-e nestao fudbal u Crnoj Gori, jer on ovdje ima duboku tradiciju i prije savremene FIFA-ine redistribucije, ali jeste tačno da bi bez FIFA-inih i UEFA-inih razvojnih fondova mnogo teže bilo širiti bazu, popravljati infrastrukturu i praviti ozbiljniji organizovani sistem od dječjeg do reprezentativnog nivoa.