Ko je odgovoran: od optužbi do ćutnje

Nastavak jučerašnjeg teksta "Potraga za uzrocima tragedije"

U preispitivanju stavova uzroka i odgovornosti za ovaj zločin u kojem sagovornici, preživjeli učesnici u iskazima nedvosmisleno govore ”o vjerskoj i nacionalnoj mržnji” kao jedinom i glavnom uzroku. Tek nekoliko decenija kasnije, u tekstu uvaženog ulcinjskog intelektualca dr Naila Drage, javilo se posve novo mišljenje, za koje mislimo da je više izraz antikomunističkog refleksa, nego što je oslonjeno na činjenice: ”Iako je prošlo 79 godina od masakra u Baru, do sada nismo imali priliku da pročitamo bilo šta konkretno o ovoj tragediji od vladinih struktura Albanije. Zapravo, o ovoj tragediji se prećutkuje, čak i u kalendaru historijskih događaja, jer su svjesni odgovornosti koju snose. Jer, kako se može dozvoliti da čitavi ešaloni građana Kosova, u pratnji srpsko-crnogorskih vojnika, navodno regrutovani da učestvuju u konačnoj potjeri za neprijateljem u Istri i Sloveniji, prođu kroz teritoriju Albanije, kada je završen Drugi svjetski rat. Nema sumnje da je to bio monstruozan i antidržavni čin tadašnjeg rukovodstva Albanije, koje je odgovorno za masakr u Baru”.[1]

Naravno, ovom mišljenju se može samo dodati da je saradnja jugoslovenskih i albanskih partizana u vrijeme rata bila intenzivna i uzajamna i da su tu saradnju i pospješivali najviši jugoslovenski partijski rukovodioci, koji su na području Albanije boravili kao instruktori. Zato je “optuživati” Albaniju zbog toga što je odobrila prelaz djelovima svoje savezničke vojske neutemeljeno, ukoliko se ne pokažu dokumenti o tome da je sve bilo unaprijed planirano i smišljeno, posebno zbog toga što još uvijek nije bio kraj rata. Mi ne raspolažemo niti dokumentacijom niti indicijama koje bi ukazivale na tako nešto. Naprotiv. Čitam obimnu monografiju od 436 strana, “X Crnogorska narodnooslobodilačka brigada, Titograd 1984. (redakcioni odbor: Ratko Vujošević, Branko Lazović, dr Zoran Lakić, dr Radoje Pajović), urednik dr Zoran Lakić i ne nalazimo ni riječi o ”Barskom masakru”, odnosno događaju u kojem je ova brigada bila glavni akter.

Propust ili namjera? Teško bismo mogli prihvatiti da se radi o propustu, jer nam na to ukazuju izvodi iz objavljenih dnevnika boraca brigade: dr Danila Vujičića i Branka Krkeljića da u njima nedostaju (?) djelovi koji bi se odnosili na kraj marta i početak aprila 1945, jer kod dr Danila Vujičića, nakon opisa 13. decembra i boravka u oslobođenom Cetinju, ide opis: ”Nešto kasnije, po oslobođenju Podgorice, cijela Deseta brigada razmještena je duž Jadrana, od Bojane do Herceg Novog, a štab bataljona je bio u Budvi. Štab je premješten u Stari Bar 15. marta 1945, jedinice u Bar i okolinu, a jedna četa u Krajinu kod Skadarskog jezera. Za stanovnike Bara naša amaterska grupa je prikazala ‘Voda sa planine’ koju smo ranije uspješno davali u Budvi. Prebacivanje na crnogorsko primorje po naređenju Štaba III udarnog korpusa imao je za cilj ‘da se obezbijedi primorska obala, dio granice prema Albaniji i pomoglo organima vlasti i društveno-političkim organizacijama na terenu’. Zato su jedinice ove brigade raspoređene po raznim reonima: Štab brigade, izviđačka četa, četa minobacačkih i mitraljeskih oružja i ostali prištabski djelovi – Bar; drugi bataljon – Igalo-Herceg Novi-Luštica; četvrti bataljon – Radanoviće-Grbalj, prvi bataljon – Petrovac-Bar; a treći bataljon – Ulcinj-Vladimir-Ostros. Nešto kasnije su drugi i treći bataljon zamijenili reone svojih dejstava. Peti bataljon je rasformiran odmah po dolasku brigade na Primorje.[2]

Objavljeni spisak boraca i njihova prezimena ukazuju da su borci bili uglavnom iz Cetinja i okoline, nikšićkog, danilovgradskog i podgoričkog kraja, te Bara i Ulcinja, da je bila mješovitog nacionalnog i vjerskog sastava jer su u njenim redovima bili i: (Aručević Muho, Aručević Jusuf, Begzić Sulejman, Demirović Osman, Divanović Bajram, Đuraković Rizo, Zef Ljuca, Kambarov Muhamed, Karamazović Junuz, Lalatović Rizo, Rašketić Omer, Strinić J. Džemo, Strinić J. Slado, Strinić J. Halid, Čabović Smail, Hajdarević Ramadan). Izdvajanje imena ovih boraca ima za cilj samo da pokaže da je brigada po svom sastavu bila multikonfesionalna i multinacionalna skupina, te imajući tu činjenicu na umu i posebno ono što je objavljivano u publikacijama brigade, teško bi se mogao steći utisak da je nacionalna i vjerska netrpeljivost bila njena prepoznatljiva crta. Svakako da ovako uopšteni zaključci mogu biti demantovani pojedinačnim primjerima. U tom smislu čini nam se indikativnim način označavanja regruta sa Kosova u djelovima opširno citiranog iskaza Vujovića, koji često upotrebljava izraze (”bjelokapići”, “Kosovci”, umjesto Kosovari, a ponekad ih naziva i ”divljacima”). No, recimo da je to dio folklora i da u takvim situacijama ponašanje diktira komandni kadar, od kojeg isključivo zavisi vojna disciplina i poštovanje naredbi.

Odmah nakon osnivanja brigade, naredbom Štaba II udarnog korpusa od 15. septembra 1944, za komandanta brigade je imenovan kapetan Nikola Banović[3], dosadašnji zamjenik komandanta VI Crnogorske NOU brigade, za političkog sekretara je imenovan Stevo Kovačević, dosadašnji komesar bataljona u VI Crnogorskoj NOU brigadi. “Odlukom Štaba II udarnog korpusa u Štab X Crnogorske brigade su postavljeni: za zamjenika komandanta poručnika Nikolu Živkovića, dosadašnjeg komandanta bataljona u VI Crnogorskoj NOU brigadi; za načelnika štaba kapetana Vladimira Dragovića, dosadašnjeg komandanta bataljona u VI Crnogorskoj NOU brigadi. Ostali članovi štaba brigade postaviće se naknadno. Deseta Crnogorska NOU brigada ulazi u sastav i pod komandu Primorske operativne grupe. Ovlašćuje se štab Primorske grupe da izvrši postavljenje štabova bataljona i komandi četa, kao i ostalih potrebnih rukovodilaca u brigadi… Ovu naredbu – na dan formiranja brigade – pročitati pred strojem”. Naredbu je potpisao politički komesar, pukovnik Radoje Dakić, komandant general major Radovan Vukanić. Već u Naredbi br. 1, od 18. septembra 1944, komandant Nikola Banović je imenovao štabove bataljona.

Inače, osnivanju ove brigade 18. septembra 1944. u selu Buronje prisutstvovao je tadašnji sekretar pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku, Blažo Jovanović… Na dan formiranja brigada je imala 850 boraca i rukovodilaca. Treba napomenuti da je u vrijeme događanja u Baru komandant brigade bio Gašo Marković[4], koji je smijenjen nakon ovog događaja i postavljen je za komandanta Nikola Živković. Do kraja rata, kroz brigadu je prošlo 1.600 boraca. Brigada je demobilisana 10. marta 1946. U svakom slučaju ova brigada je očigledno bila sastavljena od boraca proslavljenog Lovćenskog odreda, nikšićkog udarnog bataljona, te ljubotinjske čete. U cjelini posmatrano, ako imamo na umu borbene puteve ovih jedinica, moglo bi se reći da se radilo o prekaljenim i pouzdanim borcima. Teško bi bilo povjerovati da nakon svega onoga kroz šta su prošli, borbe koje su vodili, da su borci ove brigade bili od onih koji su partizanske parole o ”bratstvu i jedinstvu” te potrebi razvijanja tolerantnih međunacionalnih odnosa shvatali samo formalno. To opet ne znači da je njihova svijest u odnosu na stvarnog ili imaginarnog “neprijatelja” bila obilježena humanim i ljudskim postupanjem. Uostalom, prije tragičnih dešavanja 1. aprila 1945. ne nailazimo na primjere vjerske i nacionalne netrpeljivosti među pripadnicima ove brigade. Naknadno “učitavanje” u pokušaju objašnjavanja onoga što se dogodilo, čini nam se uslovno prihvatljivim.

Jedan od onih Barana koji je o ovom događaju veoma mnogo znao i poput drugih to svoje znanje ponio u grob, iako je autor ovih redova u brojnim razgovorima sa njim bio ubijeđen da je u posjedu značajnih dokumenata o ovom događaju, jer ih je vidio u kutiji koju je sakrivao ispod kreveta, a i najavljivao je spremnost da sve to sabere i pretoči u knjigu, bio je bivši član UDBE i višegodišnji predsjednik SUBNOR-a Bar, Nikola Masoničić. Iako ga Goran Nikolić[5] (?) smatra pripadnikom X brigade, njegovog imena nema (?) u popisu boraca brigade. No, bez obzira na to, Masoničić je tada bio na ovom terenu i bio je precizno obaviješten o događaju te se njegova sjećanja objavljena u lokalnoj štampi moraju shvatiti ozbiljno, bez obzira na to što u autorskom prilogu objavljenom u monografiji o X Crnogorskoj brigadi i ne spominje ovaj događaj.

Iako je bio stanovišta da će ”to zlo ispaštati i naši unuci i praunuci”, Masoničić je poput mnogih iz njegove generacije umišljao da će ”zlo” biti zaboravljeno ukoliko se bude ćutalo o njemu. No po njegovom kazivanju, objavljenom u “Novim barskim novinama” Masoničić tvrdi da u vrijeme ubijanja regruta nije bio u Baru, već da je tamo stigao istog dana uveče. No, učestvovao je izgleda u istrazi jer navodi i ime Čeda Dragovića kao mještanina koji je kucao izvještaj…

[2] Vidi više: X Crnogorska narodnooslobodilačka udarna brigada, Titograd 1984, 314.

[3] Banović Nikola, rođen 22. marta 1920. u selu Prekornica kod Cetinja. Komandant X brigade od osnivanja.

[4] Gašo Blagojev Marković, rođen 18. decembra 1910. u selu Kuside, Nikšić. Od decembra 1944. komandant X Crnogorske.