Novi gospodari rata iz Silicijumske doline

Palantir, SpaceX i Anduril potiskuju stare vojne gigante, dok Pentagon ubrzava zaokret ka jeftinijem i bržem ratovanju

Amerika bi na kraju iz rata u Iranu mogla naučiti mnoge lekcije. Jedna koju je naučila na teži način jeste poražavajuća ekonomija upotrebe tradicionalnog naoružanja protiv jeftinih iranskih dronova. “Dinamika svijeta se promijenila”, kaže Emil Majkl, bivši rukovodilac iz Silicijumske doline koji je sada visoki zvaničnik Pentagona. “Ne želite da trošite projektil od milion dolara kako biste oborili dron od 50.000 dolara”.

To je jedan od razloga zašto se Trampova administracija okreće novoj grupi odbrambenih “autsajdera” koji iznova osmišljavaju način vođenja rata. Predvode ih Palantir, softverski gigant koji obezbeđuje obavještajne sisteme; SpaceX, čija satelitska mreža Starshield pruža izviđanje i povezanost; i Anduril, sve veći favorit koji proizvodi vazdušne i pomorske dronove uporedo sa oružjem protiv dronova. Ovaj trio novih vojnih izvođača, takozvanih “neo-prajmova”, ima bliske veze sa jastrebovima u Trampovoj administraciji. Oni čine gigante vojno-industrijskog kompleksa sve nervoznijim.

Tradicionalni američki glavni izvođači (prajmovi) su, prema riječima vlade, postali tromi, preskupi i neskloni riziku usljed svojih unosnih i sigurnih pozicija. “Ako (novajlije) budu dobri i ako se uhodaju, preuzeće dio poslova koji bi inače pripali tradicionalnim glavnim izvođačima”, kaže gospodin Majkl.

Ove godine izazivači su pokupili neka važna priznanja. U januaru je Pit Hegset, američki ministar odbrane, iskoristio bazu SpaceX-a u Teksasu kao kulisu za predstavljanje nove strategije vještačke inteligencije, obećavajući da će Ministarstvo odbrane crpiti inspiraciju iz načina upravljanja Ilona Maska i “pakleno ubrzati”.

U martu je saopšteno da će Palantirov sistem komandovanja i kontrole, obogaćen vještačkom inteligencijom i nazvan Maven, postati “program od trajnog značaja”, čime mu se obezbjeđuje finansiranje za godine unaprijed (doduše uz dosta birokratije). Istog mjeseca američka vojska objedinjila je više ugovora sa Andurilom u jedan, vrijedan do 20 milijardi dolara tokom deset godina.

Takve obaveze mogu djelovati skromno u poređenju, recimo, sa programom stelt lovca F-35, koji predvodi Lokid Martin. F-35 bi na kraju mogao koštati američku vladu više od dva biliona dolara tokom nekoliko decenija. Prošle godine su tri najveća američka tradicionalna glavna izvođača – Lokid Martin, RTX i Nortrop Gruman – zajedno ostvarila oko osam puta veći prihod od ukupne prodaje tri nova igrača, pri čemu SpaceX i Palantir veliki dio zarade ostvaruju od kupaca izvan Pentagona.

I pored toga, investitori su optimistični. Ova trojka novajlija vrijedi tri puta više nego najveći tradicionalni izvođači, što, između ostalog, odražava očekivanja da bi mogli uzdrmati industriju naoružanja. U narednim mjesecima očekuje se da će SpaceX izaći na berzu u najvećoj inicijalnoj javnoj ponudi akcija u istoriji. Anduril, koji gotovo sav prihod ostvaruje iz odbrambenih ugovora, navodno prikuplja sredstva uz procijenjenu vrijednost od 60 milijardi dolara, uprkos tome što je prošle godine ostvario svega dvije milijarde dolara prihoda i poslovao sa gubitkom.

Zamah dodatno podstiče i ambiciozna namjera predsjednika Donalda Trampa da ubijedi Kongres da poveća budžet za odbranu u narednoj fiskalnoj godini za više od dvije petine, na 1,5 biliona dolara. Ti planovi uključuju veća izdvajanja, između ostalog, za dronove, sisteme za borbu protiv dronova i vještačku inteligenciju. Iako će tradicionalni glavni izvođači i dalje dobijati najveći dio sredstava za nabavke, Majkl se nada da će udio od jedan do dva odsto namijenjen inovativnim izazivačima svake godine rasti za “nekoliko procentnih poena”, kako bi se podstakla veća konkurencija.

Iz ugla Pentagona, jedna od najvećih prednosti novih igrača jeste to što, za razliku od tradicionalnih glavnih izvođača, uglavnom izbjegavaju ugovore tipa “troškovi plus”, prema kojima država nadoknađuje sve troškove i dodaje profitnu maržu povrh toga. Takav model može biti prikladan za velike i složene projekte, kod kojih je teško unaprijed procijeniti troškove, ali često vodi ka tromosti. Umjesto toga, izazivači češće biraju ugovore sa fiksnom cijenom, u kojima sami snose početne troškove istraživanja i razvoja, a ostvaruju visoke marže ako posao završe na vrijeme i u okviru budžeta.

Takva struktura ugovora pomaže im da ostanu efikasni i daje podsticaj za brzo unapređivanje rješenja, umjesto da svaki put razvijaju oružje i sisteme od nule. Kada je riječ o brzini, svega osam mjeseci nakon što je SpektreWorks, startap iz Arizone, predstavio prototip samoubilačkog drona LUCAS, američke snage su ga već upotrijebile u Iranu. (Ironično je to što je LUCAS zapravo kopija iranskog drona Šahed.)

Uzbuđenje zbog promjene pristupa u Pentagonu je opipljivo. “Ogromno je”, kaže Metju Stekman, koji nadgleda značajan dio poslovanja Andurila. “Svaki dan dolazite na posao i praktično reagujete na novu verziju načina na koji Ministarstvo odbrane želi da ubrza stvari.” Birokratija oko odbrambenih nabavki se smanjuje. “Režu papirologiju kao da sjutra ne postoji”, kaže Stiv Blank sa Univerziteta Stanford.

Ipak, postoje bojazni da bi prevelika žurba mogla da se obije o glavu na više načina. Za nove igrače, rizik je u tome da preuzmu previše obaveza u prekratkom roku i da ne uspiju da isprate rast kako ugovori postaju sve veći.

Rizici postoje i za državu. Pentagon želi da pređe na interoperabilne sisteme naoružanja, umjesto na samostalne platforme kakve su tradicionalno nudili veliki izvođači. Ipak, neki strahuju da bi se mogao previše osloniti na lansirne i satelitske usluge SpaceX-a ili na sisteme za upravljanje bojištem koje razvijaju Palantir i Anduril.

Dodatni rizik je da bi Ministarstvo odbrane, zaneseno prednostima dronova i sličnih sistema, moglo da zapostavi tradicionalne sisteme naoružanja koji bi bili ključni u eventualnom budućem sukobu sa Kinom, zbog njihove sposobnosti da prelaze velike udaljenosti i probijaju napredne odbrane.

Za društvo u cjelini, sve prisniji odnosi između porodice Tramp i “neoprajm” kompanija takođe izazivaju zabrinutost. Kada su akcije Palantira ovog mjeseca bile na udaru špekulanata koji su igrali na pad cijene, predsjednik je neočekivano stao u odbranu kompanije, čak navodeći i njen berzanski simbol: “Palantir Technologies (PLTR) pokazao je izuzetne sposobnosti i opremu za vođenje rata. Samo pitajte naše neprijatelje!!!”, napisao je na mreži Truth Social. Donald Tramp mlađi, njegov sin, partner je u investicionom fondu 1789 Capital, koji je ulagao u Anduril.

“Svaki investitor na planeti je investitor u Andurilu”, uzvraća Stekman. Ipak, svaka percepcija političke pristrasnosti mogla bi ugroziti inače snažnu podršku koju odbrambeni startapovi imaju među mnogim demokratskim političarima, što bi kompanije moglo dovesti u rizik ukoliko republikanci izgube kontrolu nad saveznom vlašću.