Šta Orbanov poraz znači za zapadni Balkan

Pobjeda Petera Mađara otvara pitanje odnosa sa Vučićem, slabi rusko-kineski uticaj i može ubrzati, ali i razotkriti, politiku proširenja EU

Globalna pažnja posvećena izbornom porazu mađarskog premijera Viktora Orbana 12. aprila pokazala je koliko je njegova uloga na svjetskoj sceni bila nesrazmjerno velika. Tokom šesnaest godina koliko je bio na čelu vlade, ovaj ideološki krstaš protiv zapadnog liberalizma uspio je da iskoristi pravo veta svoje zemlje u Evropskoj uniji kako bi, kroz strateška partnerstva s Rusijom i Kinom, praktično ucjenjivao veći dio Evrope. U novije vrijeme, Orban je dodatno dobio na značaju zahvaljujući usklađenosti sa američkom administracijom naklonjenom mađarskoj unutrašnjoj konzervativnoj agendi i suverenističkoj netrpeljivosti prema Briselu. Opisujući nesrazmjerno veliki međunarodni značaj Orbanovog ideološkog projekta, bugarski politikolog Ivan Krastev uporedio je mađarskog lidera sa Fidelom Kastrom globalne desnice.

Ipak, ta globalna zloglasnost je često zasjenjivala Orbanovu ulogu regionalnog hegemona i posrednika ruskog i kineskog uticaja na Balkanu. Orban nikada nije uspio da izgradi održivu neliberalnu osovinu unutar EU ili u centralnoj Evropi, ponajviše zato što nijedan od njegovih evropskih partnera nije bio toliko dosljedno uspješan na izborima kao on. Ali je, po svemu sudeći, bio uspješniji kao pokrovitelj i ključni oslonac već postojeće neliberalne osovine južno od granica Mađarske.

Orban je djelovao kao ključni politički igrač na Balkanu, podržavajući lidere poput Vučića i gradeći političko-ekonomske mreže uticaja

Tokom protekle decenije, Orban je koristio svoju kontrolu nad mađarskom državom, kao i podršku Rusije i Kine, da izgradi infrastrukturu uticaja na zapadnom Balkanu kako bi ojačao svoje političke saveznike – prije svega predsjednika Srbije Aleksandra Vučića. Orban je Mađarsku istovremeno predstavljao i kao ulaznu tačku za pristupanje regiona Evropskoj uniji, proces koji je, za razliku od ukrajinskog, makar formalno podržavao. Time se Orban predstavio kao pokrovitelj ideološki bliskih režima poput Vučićevog, u kojima je vidio ili instrumente za pritisak na Brisel ili buduće saveznike u drugačije oblikovanoj Evropskoj uniji.

Orbanova podrška balkanskim čvrstorukašima pomogla je učvršćivanju demokratskog nazadovanja u regionu. Istovremeno, napori mađarskog lidera dodatno su ojačali skepticizam prema proširenju među drugim državama članicama EU, koje su postajale sve opreznije prema prijemu novih potencijalnih “trojanskih konja” poput Mađarske. Značaj izborne pobjede Petera Mađara za Zapadni Balkan leži u tome što će njegova vlada preuzeti ulogu Mađarske u regionalnoj politici, uključujući mogućnost da utiče na proces proširenja kroz pravo veta. Ova promjena na čelu vlasti vjerovatno će imati posljedice po Vučićev režim u Beogradu, ali i po brzinu kojom će zemlje zapadnog Balkana i Ukrajina pristupati EU.

Orbanova duboka strateška saradnja sa Vučićem počivala je i na ideološkoj bliskosti i na zajedničkom geopolitičkom interesu da se, kroz pogodovanje ruskim i kineskim interesima, stvori protivteža Zapadu. Na primjer, prisustvo ruskih energetskih kompanija u Srbiji imalo je važnu ulogu u Orbanovim nastojanjima da Mađarsku pretvori u tranzitno čvorište za ruski izvoz energenata u Evropu. Zbog toga su dvije zemlje sklopile sporazume o strateškoj saradnji u oblasti gasa i nafte, a vodili su se i razgovori o nuklearnoj energiji.

Tokom protekle decenije, Vučić i Orban su svoje zemlje pretvorili i u kineska proizvodna i trgovinska čvorišta za evropsko tržište, u procesu koji je uključivao izgradnju željeznica i puteva finansiranih iz Kine, a koji povezuju obje zemlje sa lukom Pirej u Grčkoj, koja je u kineskom vlasništvu. Značaj Srbije i Mađarske za Kinu dodatno je potvrđen tokom posljednje posjete kineskog predsjednika Sija Đinpinga Evropi 2024. godine, kada je, uz Pariz, izabrao Budimpeštu i Beograd kao dvije od tri stanice na svojoj turneji.

Orbanova politika je doprinijela demokratskom nazadovanju u regionu i pojačala skepticizam unutar EU prema daljem proširenju

Veze između Mađarske i zapadnog Balkana proširile su se i na širok spektar investicija mađarskih kompanija u ključne sektore u regionu. Na primjer, u Albaniji je tokom protekle decenije budimpeštanska IT kompanija 4iG postala značajan akter u telekomunikacijama, mađarski Wizz Air dominantna aviokompanija, dok je OTP banka ušla u bankarski sektor. Prema podacima Beogradskog centra za bezbjednosnu politiku (BCSP), mađarske direktne strane investicije u zapadni Balkan porasle su sa 690 miliona eura 2016. godine na 1,5 milijardi eura 2020. godine.

To produbljivanje ekonomske saradnje išlo je ruku pod ruku s podrškom prijateljskim režimima, uključujući ulaganja Orbanovih lojalista u medije u Sjevernoj Makedoniji i Sloveniji. Orban je 2018. godine odobrio azil Nikoli Gruevskom, bivšem premijeru Sjeverne Makedonije. Gruevski se u svojoj zemlji suočavao s optužbama za korupciju, u okviru nastojanja Sjeverne Makedonije da napreduje ka Evropskoj uniji kroz jačanje vladavine prava. Orban je takođe štitio od sankcija EU Milorada Dodika, secesionističkog lidera entiteta Republika Srpska u Bosni i Hercegovini, i održavao njegovu vlast finansijskom podrškom kada su se drugi povukli. Orban je navodno prošle godine čak bio spreman da upotrijebi mađarske mirovne snage kako bi ga izvukao iz BiH tokom Dodikovog sukoba sa pravosuđem te zemlje.

Noviji događaji upućuju na to da Orbanova podrška možda nije bila jednostrana. Tokom kampanje u kojoj se Orban fokusirao na kritiku Ukrajine, Vučić je objavio da su na teritoriji Srbije, u blizini gasovoda kojim se Mađarska snabdijeva ruskim gasom, otkriveni eksplozivi, a Orban je sugerisao da bi Ukrajina mogla biti odgovorna. Mađar je tvrdio da je riječ o operaciji pod lažnom zastavom, dok se čak i srpska obavještajna služba, čini se, distancirala od tvrdnji o umiješanosti Ukrajine kako bi sačuvala obraz pred Zapadom.

Mađar je svoju opozicionu koaliciju doveo do pobjede uz izbornu agendu koja je bila uglavnom usredsređena na unutrašnja pitanja, poput korupcije i vladavine prava. Očekuje se da će iste teme staviti u prvi plan i kao premijer. Kada je riječ o međunarodnim odnosima, čini se da će njegov glavni fokus biti obnova odnosa Mađarske sa EU i NATO. Tokom kampanje, Mađar je naglašavao potrebu da se “obnovi kredibilitet Mađarske… djelujući kao konstruktivan, pouzdan partner koji doprinosi jačoj Evropi”. To će, po svemu sudeći, početi deblokadom pomoći EU Ukrajini.

Ipak, zapadni Balkan je zauzeo istaknuto mjesto već na Mađarovoj prvoj konferenciji za novinare poslije izbora. Obraćajući se novinarima, zauzeo je ratoboran ton prema Vučiću i najavio istragu o incidentu sa navodnim pokušajem napada na gasovod. Takođe je ustvrdio da zna “ko kumuje prijateljstvu Orbana, Vučića i Fica”, aludirajući na to da konce u toj regionalnoj osovini vuče ruski predsjednik Vladimir Putin. Vučić je ubrzo uzvratio, nazvavši te izjave “glupim” i “budalastim”.

Orbanova smjena dolazi u trenutku kada se Vučić već suočava s unutrašnjim problemima i padom popularnosti. To bi moglo imati uticaja na predsjedničke izbore u Srbiji zakazane za naredno proljeće, a moguće je i da će ga navesti da odgodi očekivane vanredne parlamentarne izbore. Ipak, najveći efekat gubitka njegovog najvažnijeg saveznika u Evropi biće dodatno slabljenje Vučićeve međunarodne pozicije. Pobjeda Mađara takođe otvara pitanja o sudbini brojnih zajedničkih regionalnih projekata Srbije i Mađarske, posebno onih povezanih s ruskim energentima.

Pobjeda Petera Mađara mogla bi vratiti Mađarsku bliže EU, oslabiti Orbanov regionalni sistem i promijeniti odnose snaga na Balkanu, uključujući perspektivu proširenja

Svaki potez Mađara da se udalji od zavisnosti Mađarske od ruskih izvora energije dovešće Srbiju u još teži položaj kada je riječ o njenoj zavisnosti od Moskve. To bi čak moglo ubrzano da pogura Beograd ka okretanju Zapadu na tom polju. U međuvremenu, čini se da bi Hrvatska – čiji je premijer Andrej Plenković djelovao zadovoljno Mađarovom pobjedom – mogla da profitira. Hrvatska inicijativa da region snabdijeva neruskom naftom, putem predloženog Jadranskog naftovoda, kao i američkim tečnim prirodnim gasom preko Južne interkonekcije u BiH, vjerovatno će dobiti zamah.

Povoljna dinamika koju je stvorila Mađarova pobjeda mogla bi privremeno dati politički podsticaj izgledima za proširenje EU; iako je Mađar iskazao skepsu prema kandidaturi Ukrajine, njegova kritika bila je ograničena na tempo njenog pristupanja, a poručio je i da o tom pitanju treba odlučiti na referendumu. Smjena jednog od pomagača autoritarnih lidera, kao i mogućnost da se Mađarska udalji od statusa države problematične u oblasti vladavine prava, dodatno su ojačali poziciju Brisela u sprovođenju politike uslovljavanja prema zemljama zapadnog Balkana. To je posebno važno u trenutku kada EU prijeti Srbiji zamrzavanjem fondova zbog demokratskog nazadovanja i nastavka veza s Rusijom, dok je Brisel upozorio da bi mogao usporiti pristupni proces Albanije zbog zabrinutosti u vezi s vladavinom prava.

Ipak, politički zaokret u Mađarskoj mogao bi uskoro da razotkrije gdje države članice zaista stoje kada je riječ o proširenju. Pošto je iz Budimpešte uklonjen faktor opstrukcije, zemlje EU koje su možda bile skeptične prema proširenju više neće moći da se skrivaju iza mađarskog veta na pristupanje, a da pritom ne razjasne sopstvene stavove. Sada bi kredibilitet Evrope kao geopolitičkog aktera uskoro mogao biti stavljen na probu, jer bi njene najveće članice, pod pritiskom geopolitičkih okolnosti, mogle biti primorane da ponude više jasnoće o rokovima i uslovima pod kojima proširenje može da se dogodi.

Autor je je viši spoljni saradnik u Evropskom centru Atlantskog savjeta