Hrvatska već godinama od Crne Gore potražuje više od dvije milijarde američkih dolara, pozivajući se na sukcesiju pokretne vojne imovine bivše Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ), a posebno na brodove, helikoptere, avione-kanadere i drugu vojnu opremu i naoružanje nekadašnje Jugoslovenske Ratne Mornarice (JRM). Ova potraživanja su ponovo aktuelizovana nakon nedavne odluke Ministarstva odbrane Crne Gore o izradi znački s likom školskog broda “Jadran”, što je izazvalo protestnu notu iz Zagreba.
Prema procjenama hrvatskih eksperata, uvidom u koje su imale i “Vijesti”, ukupna vrijednost naoružanja i vojne opreme JRM 1991. godine procijenjena je na oko dvije milijarde dolara, a imovina vrijedna oko 1,5 milijardi završila je na teritoriji tadašnje Savezne Republike Jugoslavije (SRJ), koju su činile Srbija i Crna Gora. Hrvatska sada tvrdi da joj Crna Gora duguje više od dvije milijarde dolara na osnovu sukcesije vojne imovine, što uključuje plovila, avione, helikoptere i ostalu vojnu opremu.
Imovina bivše JRM povučena iz hrvatskih luka
Veliki dio vojne imovine, uključujući brodove i opremu Jugoslovenske Ratne Mornarice, povučen je 1991-92. godine iz hrvatskih luka na teritoriju SRJ, odnosno današnje Crne Gore. Hrvatska navodi da posjeduje obimnu dokumentaciju o vrijednosti i količini te imovine, dok iz crnogorskog Ministarstva odbrane ne žele da komentarišu detalje na koje tačno resurse se potraživanje odnosi.
Prema pisanju hrvatskih medija, osim broda “Jadran” sporan je i navodni nestanak četiri kanadera CL-215, koji su 1991. godine bili dio Jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva, ali su prebačeni iz baze kod Zadra u Beograd i kasnije prodati Grčkoj. Takođe, hrvatska strana traži nadoknadu za brojne mornaričke i avio efektive, uključujući helikoptere tipa “Kamov” i “Mil Mi-14PL”, koji su napustili Hrvatsku tokom ratnih dešavanja i završili u Crnoj Gori ili Srbiji.
Finansiranje i raspodjela vojne imovine
Važno je napomenuti da flotu i sredstva JRM nije finansirala samo Hrvatska, već sve bivše republike SFRJ. Prema podacima hrvatskih eksperata, Crna Gora je u prosjeku pokrivala 1,9% ukupnih rashoda za odbranu SFRJ, dok je Hrvatska učestvovala sa 26,8%, a Srbija sa 36%. Tokom trajanja bivše Jugoslavije, čak 89% efektiva JRM bilo je stacionirano u Hrvatskoj, dok je 11% bilo u Crnoj Gori.
Nakon povlačenja JRM sa teritorije Hrvatske, većina plovila i vojne opreme završila je u Crnoj Gori, a znatan dio te tehnike je u međuvremenu ili prodat ili rashodovan. Danas je operativno svega desetak brodova iz tog perioda, dok su drugi izvan upotrebe ili su završili u starom željezu. U Hrvatskoj je ostalo tek oko 15,7% bivših brodova JRM, uglavnom zarobljenih ili onih koji su bili na remontu ili oštećeni u sukobima.
Kanaderi i helikopteri – predmet spora
Posebno je zanimljiv slučaj četiriju kanadera CL-215 koji su početkom 1990-ih prebačeni iz Hrvatske u Beograd, a potom prodati Grčkoj. Ovi avioni, zajedno sa rezervnim motorima i djelovima, prodati su za samo 8,4 miliona dolara, iako su bili u odličnom stanju. Sličan scenario desio se i sa protivpodmorničkim helikopterima koji su napustili Hrvatsku, a sada ih hrvatska strana traži kao dio sukcesionih potraživanja.
Pravni okvir – Bečki sporazum o sukcesiji
Sukcesija vojne imovine bivše SFRJ uređena je Aneksom A Bečkog sporazuma iz 2001. godine, prema kojem pokretna materijalna državna imovina treba da pripadne republici nasljednici na čijoj se teritoriji ta imovina nalazila na dan proglašenja nezavisnosti. Međutim, vojna imovina se izdvaja kao posebna kategorija i o njenoj raspodjeli moraju da se dogovore zainteresovane strane – sukcesori. Nakon osamostaljenja Crne Gore 2006. godine, pravni kontinuitet SRJ je naslijedila Srbija, dok Crna Gora i dalje upravlja dijelom bivše imovine.
Brod „Jadran“ kao simbol spora
Najveći spor i dalje se vodi oko školskog broda „Jadran“, veterana iz 1933. godine, koji je sada u posjedu Crne Gore. Hrvatska vlasti često ističu da je to “ukradeni hrvatski brod” i zahtijevaju njegov povratak, čak prijeteći blokadom crnogorskog puta ka Evropskoj uniji ukoliko brod ne bude vraćen.
Ovaj slučaj pokazuje koliko su pitanja sukcesije imovine i dalje otvorena između država bivše Jugoslavije, naročito između Crne Gore i Hrvatske. Osim političkih i pravnih aspekata, ova tema redovno izaziva pažnju javnosti, jer se tiče nacionalnog identiteta, vojne tradicije i značajnih materijalnih vrijednosti.
