Od Kembridža do Sremske Kamenice: Gdje sve studiraju državni…

Ministarstvo prosvjete dodijelilo ukupno 445 državnih stipendija najboljim studentima za studijsku 2025/26. godinu Za studije u inostranstvu 121 student je dobio podršku za školovanje, a stipendije iznose 300 eura mjesečno

"Informacije CG" su poslale pitanja Ministarstvu prosvjete i inovacija u vezi sa državnim stipendijama na zvaničnu mail adresu resora kojim rukovodi Anđela Jakšić-Stojanović. I pored upućene urgencije, iz Ministarstva su izostali odgovori

Ministarstvo prosvjete dodijelilo je ukupno 445 državnih stipendija najboljim studentima za studijsku 2025/26. godinu, od čega je 121 odobrena za studije van Crne Gore. Mjesečna rata stipendije iznosi 300 eura, a studenti koji odlaze u inostranstvo najčešće se školuju u regionu, pretežno u Srbiji, ali i na prestižnim univerzitetima, poput MIT-a, Cambridgea i Bocconija.

Najveći broj stipendija dodijeljen je studentima iz oblasti društvenih nauka (86), zatim za deficitarna zanimanja (83), dok po 60 stipendija ide studentima iz oblasti tehničko-tehnoloških i medicinskih nauka. U oblasti prirodnih nauka dodijeljeno je 66 stipendija, dok su humanističke nauke zastupljene sa 50.

Manji broj stipendija dodijeljen je za poljoprivredne nauke (20) i studentima iz kategorije osoba sa invaliditetom (19).

Kada je riječ o studijama u inostranstvu, crnogorski studenti najčešće biraju region, pa je ubjedljivo najviše stipendista u Srbiji, a zatim slijede Italija, Sjedinjene Američke Države, Bosna i Hercegovina i Hrvatska.

Značajan broj studenata školuje se i u Mađarskoj, Sloveniji, Austriji i Njemačkoj, dok pojedini stipendisti studiraju na prestižnim univerzitetima poput MIT-a, Cambridgea, UCL-a i Bocconija.

U Crnoj Gori trenutno postoje najmanje dvije glavne vrste državne podrške studentima.

Za stipendije za najbolje studente, iznos rate je 300 eura mjesečno u školskoj/studijskoj 2025/26. godini. To Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija navodi u objavama o isplati stipendija i kredita za januar, februar i mart 2026. godine.

Za stipendiju za izvrsnost u visokom obrazovanju za studente na inostranim univerzitetima sa vrha Šangajske liste nema jedinstvenog fiksnog iznosa po studentu. Ta stipendija se isplaćuje jednokratno, a njena visina se određuje prema troškovima školarine i troškovima života. Ukupan budžet Fonda za izvrsnost za 2025/26. iznosi 500.000 eura.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija je dodijelilo stipendije studentima/kinjama osnovnih, postdiplomskih i doktorskih studija upisanim na ustanove visokog obrazovanja u inostranstvu koji u rangirani do 200. mjesta na posljednjoj objavljenoj međunarodnoj listi rangiranja univerziteta u svijetu Shanghai Ranking Consultancy (Šangajska lista).

Pravo da se prijavi na Konkurs za dodjelu stipendija za izvrsnost u visokom obrazovanju imali su studenti koji su studirali na ustanovi visokog obrazovanja u inostranstvu koja je rangirana do 200. mjesta na posljednjoj objavljenoj Šangajskoj listi rangiranja univerziteta u svijetu, koji prvi put upisuju semestar odgovarajuće studijske godine i nisu mijenjali studijski program, nisu gubili nijednu godinu tokom studija. Među kriterijumima je naveden kao uslov da je završena prethodna godina sa srednjom ocjenom najmanje 8,50 i da nije korisnik druge vrste stipendije koja se dodjeljuje iz budžeta države.

Stipendija se može ostvariti jednom za određenu godinu studija i nivo obrazovanja.

Ukupni budžet Fonda za izvrsnost u visokom obrazovanju za studijsku 2025/2026. godinu iznosi 500.000 eura. Visina stipendije određuje se u odnosu na troškove školarine i troškove života. Troškovi života, po pravilu, obuhvataju: troškove smještaja, ishrane, zdravstvenog osiguranja i lokalnog javnog prevoza.

Za studenta/kinju doktorskih studija, troškovi školarine, po pravilu, obuhvataju i troškove koji se odnose na istraživanje, sitnu opremu, publikovanje naučnih radova, nabavku literature i učešće na naučnim kongresima.

Crnogorski studenti koji su dobili državne stipendije za studije u inostranstvu najčešće se školuju u zemljama regiona, ali i na brojnim uglednim evropskim i američkim univerzitetima. Najviše stipendista studira u Srbiji, gdje ih je 100, a među ustanovama se posebno izdvajaju Univerzitet u Beogradu sa više fakulteta, zatim Univerzitet u Novom Sadu, Univerzitet u Novom Pazaru, Akademija umetnosti u Novom Sadu, kao i privatne visokoškolske ustanove poput Univerziteta Singidunum, FEFA i Beogradske bankarske akademije.

Na drugom mjestu je Italija, gdje studira 28 crnogorskih stipendista, i to na univerzitetima kao što su Univerzitet u Padovi, Bocconi University, LUISS, Universita Cattolica del Sacro Cuore, IULM, The American University of Rome, Universita di Pavia i Univerzitet u Sijeni.

U Sjedinjenim Američkim Državama studira 16 stipendista, među kojima su studenti na nekim od najpoznatijih svjetskih univerziteta, poput Brown University, Massachusetts Institute of Technology, Rice University, ali i na Haverford College, University of Richmond, University of Illinois Chicago, Lamar University i drugim ustanovama.

U Bosni i Hercegovini studira 15 stipendista iz Crne Gore, najviše na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu, uključujući Muzičku akademiju, Medicinski fakultet i Akademiju likovnih umjetnosti, kao i na Univerzitetu u Sarajevu, Sarajevo School of Science and Technology, Fakultetu islamskih nauka i Univerzitetu “Bijeljina”. U Hrvatskoj se školuje 14 stipendista, uglavnom na RIT Croatia, Sveučilištu u Zagrebu i Sveučilištu u Splitu.

Među državama u kojima se takođe obrazuju crnogorski stipendisti su i Mađarska sa osam studenata, gdje su zastupljeni Eotvos Lorand University, Budapest University of Technology and Economics, Central European University i drugi, zatim Slovenija sa šest stipendista na univerzitetima u Ljubljani i Mariboru, kao i Rusija i Njemačka sa po pet stipendista. U Rusiji su to, između ostalih, NUST MISIS i ITMO Univerzitet, dok su u Njemačkoj među univerzitetima RWTH Aachen, Ludwig-Maximilians-Universität München, Univerzitet u Bonu i Univerzitet u Kelnu.

U Austriji studiraju četiri stipendiste, na ustanovama kao što su TU Wien, Mozarteum Salzburg, University of Applied Sciences Wiener Neustadt i Webster Univerzitet u Beču.

Države Zapadnog Balkana na različite načine finansiraju studije svojih najboljih studenata u inostranstvu – od direktnih državnih stipendija do bilateralnih programa i međunarodnih fondova.

Najrazvijeniji sistem ima Srbija, koja kroz Fond za mlade talente svake godine dodjeljuje do 300 stipendija za studije na vodećim svjetskim univerzitetima. Iako iznos stipendije nije javno fiksiran u konkursu, program obuhvata finansiranje školovanja na najprestižnijim institucijama.

Sjeverna Makedonija ide i korak dalje kada je riječ o visini podrške – država finansira studije u inostranstvu uz pokrivanje školarine do čak 40.000 dolara godišnje, uz dodatne troškove poput avionskih karata i mjesečne stipendije, što ovaj model čini jednim od najizdašnijih u regionu.

Na Kosovu, sistem je kombinovan. Za master studije država dodjeljuje stipendije u iznosu od 7.000 eura, dok doktoranti mogu dobiti oko 8.500 eura godišnje. Samo u jednoj godini podršku je dobilo 69 studenata, a dodatne stipendije obezbjeđuju se kroz međunarodne programe, poput saradnje sa Mađarskom.

U Bosni i Hercegovini nema jedinstvene državne šeme sa jasno definisanim iznosima i kvotama, ali studenti imaju pristup međunarodnim programima. Najkonkretniji primjer je saradnja sa Mađarskom, kroz koju je obezbijeđeno do 50 stipendija godišnje za studente iz BiH.

Sličan model primjenjuju i Hrvatska i Albanija, gdje država uglavnom posreduje i objavljuje konkurse za strane stipendije i bilateralne programe, bez jedinstvene nacionalne šeme sa fiksnim iznosima i brojem stipendija za studije u inostranstvu.

Podaci pokazuju da u regionu ne postoji jedinstven pristup. Neke države direktno ulažu značajna sredstva u obrazovanje studenata u inostranstvu, druge se više oslanjaju na međunarodnu saradnju i strane fondove, dok Crna Gora nastoji da balansira između ulaganja u domaći sistem i podrške studentima u inostranstvu.

Podaci pokazuju da država nastavlja da ulaže i u domaći obrazovni sistem, ali i da podržava odlazak najboljih studenata na prestižne svjetske univerzitete, posebno u oblastima od strateškog značaja.

Jedno od važnih pitanja u vezi sa stipendiranjem studija u inostranstvu je eventualni povratak u matičnu državu. U regionu postoje dva modela. Prvi, “obavezujući”, primjenjuju Srbija, Sjeverna Makedonija i Slovenija, gdje stipendija praktično podrazumijeva i kasniji rad u matičnoj državi. Drugi, “otvoreniji”, prisutan je u Crnoj Gori i većem dijelu regiona, gdje se u javnim pozivima akcenat više stavlja na podršku školovanju nego na formalnu obavezu povratka.

U Srbiji je model vrlo precizan: u ugovoru Fonda za mlade talente za studije u inostranstvu piše da stipendista, po završetku studija, u roku od 18 mjeseci treba da zasnuje radni odnos u Srbiji na period jednak trajanju stipendije, ili da u istom iznosu investira u Srbiji kroz startap program u naučno-tehnološkim parkovima. U suprotnom, ugovor predviđa raskid i povraćaj cjelokupnog iznosa stipendije.

Sjeverna Makedonija ima još tvrđi model: izabrani kandidat se ugovorom obavezuje da za svaku godinu provedenu na studijama u inostranstvu radi dvije godine u državi. Ako po završetku studija odluči da se ne vrati i ne ispuni tu obavezu, mora da vrati sva isplaćena sredstva, i to najkasnije u roku od dvije godine od završetka studija. Postoje izuzeci, recimo ako stipendista odmah nastavi doktorske studije ili se zaposli u kompaniji sa Fortune 500 liste, ali i tada obaveza povratka samo biva odložena, a ne ukinuta.

U Sloveniji je pravilo takođe jasno: program Ad futura traži da stipendista završi studije i potom se zaposli kod poslodavca sa sjedištem u Sloveniji na period jednak vremenu tokom kojeg je primao stipendiju. To znači da slovenački model formalno ne insistira nužno na fizičkom “povratku” odmah po diplomiranju, ali praktično veže stipendistu za rad u slovenačkom sistemu rada.

Za Crnu Goru, Hrvatsku, BiH, Albaniju i Kosovo slika je manje jednoznačna. Crnogorski javni konkursi za stipendije najboljim studentima i za sufinansiranje školarina u zemlji i inostranstvu navode uslove, iznose i proceduru, a kod stipendije za izvrsnost pominje se da će prava i obaveze biti uređeni ugovorom, ali u javno dostupnom tekstu poziva nema izričito navedene obaveze da se stipendista po završetku studija mora vratiti i raditi u Crnoj Gori.

Slično je i u Hrvatskoj, gdje ministarstvo uglavnom objavljuje stipendije i boravke u inostranstvu kroz bilateralne programe, bez jedinstvene javno istaknute državne klauzule o obaveznom povratku. U BiH se podrška uglavnom odvija kroz međunarodne i međudržavne programe, dok Albanija na zvaničnoj stranici pretežno objavljuje konkurse stranih država i univerziteta. Na Kosovu su javno objavljeni iznosi i odluke za podršku master i doktorskim studijama u inostranstvu, ali u dostupnim objavama nisam našao opštu, jasno propisanu klauzulu da stipendista mora da se vrati i odradi određeni broj godina u zemlji.

Među univerzitetima na kojima studiraju crnogorski stipendisti, na Šangajskoj listi za 2025. godinu najbolje su plasirani MIT na trećem mjestu, LMU Minhen na 42. i Univerzitet u Bonu na 68. poziciji, dok su Brown i Rice u grupi od 101. do 150. mjesta, a Univerzitet u Padovi i Univerzitet u Kelnu između 151. i 200. mjesta.

Poseban primjer u regionu je Slovenija, koja ima razvijeniji i preciznije uređen sistem državne podrške za studije u inostranstvu.

Kroz program Ad futura, za studijsku 2025/26. godinu opredijeljeno je tri miliona eura, a stipendije mogu iznositi do 1.250 eura mjesečno za životne troškove i do 15.000 eura godišnje za školarinu.

Za razliku od većine država Zapadnog Balkana, koje se uglavnom oslanjaju na bilateralne programe i strane fondove, Slovenija ima poseban državni model sa jasno definisanim budžetom, prioritetnim oblastima i pravilima dodjele.

SAD nude studentima iz država Zapadnog Balkana stipendije za studiranje na američkim univerzitetima, prije svega kroz Fulbrajt (Fulbright) program i konkurse koje raspisuju američke ambasade u svakoj zemlji, ali uglavnom ne kroz jedinstvenu regionalnu kvotu.

Za Crnu Goru postoji specifičan program. Američka ambasada u Podgorici navodi da je Fulbright Foreign Student Program dostupan samo za non-degree stipendije, odnosno istraživačke i slične boravke, a ne za puni master program, kao u nekim drugim državama.

Kosovo je poseban slučaj, jer je tamošnji Fulbrajt program zajednički finansiran od američkog State Departmenta i Vlade Kosova preko United States-Kosovo Educational Exchange Boarda. Za konkurs 2026–2027. američka ambasada u Prištini izričito navodi da je riječ o zajednički finansiranom programu i da izbor kandidata zavisi od raspoloživih sredstava.

Pored Fulbrajta, SAD nude i širi pristup finansiranju studija preko mreže Education USA, koja pomaže studentima da pronađu američke stipendije, grantove i druge oblike pomoći za studije u SAD. To, međutim, nije isto što i državna stipendija vlade matične zemlje, već kombinacija američkih javnih programa i univerzitetske finansijske pomoći.

Prema najnovijim dostupnim podacima Open Doors 2025, Turska je daleko ispred država Zapadnog Balkana po broju studenata u SAD. U akademskoj 2024/25. godini u SAD je studiralo 9.413 studenata iz Turske. Poređenja radi, iz Srbije ih je bilo 940, iz Bosne i Hercegovine 517, sa Kosova 190, iz Crne Gore 169, a iz Sjeverne Makedonije 205.

To praktično znači da Turska sama ima oko deset puta više studenata u SAD nego Srbija, koja je ubjedljivo najveći “pošiljalac” u regionu Zapadnog Balkana. U odnosu na Crnu Goru, razlika je još izraženija: Turska ima više od 55 puta više studenata u SAD.

Drugim riječima, Turska je u američkom visokom obrazovanju prisutnija ne samo od svake pojedinačne zemlje Zapadnog Balkana, već i višestruko nadmašuje cijeli region kada se gledaju najveći pošiljaoci pojedinačno.