Filmovi koji su nas upozoravali

<!—->
Smješten u prepoznatljiv kasnosocijalistički, beogradski ambijent osamdesetih, film prikazuje Batu kao uspješnog hirurga, direktora kliničkog centra, porodičnog čovjeka i pripadnika tadašnje urbane elite — dakle, u ulozi koja je bila gotovo potpuno suprotna njegovom dotadašnjem filmskom habitusu. Upravo zato mnogi kritičari i danas ističu koliko je uvjerljivo iznio i taj, za njega neuobičajen, „građanski” i intimistički žanr, iako u pojedinim momentima na površinu izbija ta čuvena Batina sirovost i nezgrapnost.

Ali „Nedeljni ručak” nije samo porodična ili ljubavna drama. Ispod te svakodnevne priče o bračnim odnosima, emocijama i krizi srednjih godina, film nosi i diskretno provokativnu političku dimenziju, veoma hrabru za tadašnje vrijeme. Kroz atmosferu umora sistema, birokratizovane elite, privilegija i emotivne praznine socijalističke srednje klase, film suptilno pokazuje dekadenciju i pad jednog društva koje je spolja djelovalo stabilno, a iznutra već počinjalo da se kruni.

I upravo je to bila karakteristična forma jugoslovenskog filma osamdesetih — naročito nakon Titove smrti, u vremenu kada su ideološki okovi počeli polako da popuštaju, ali još ne toliko da bi se stvari mogle izgovarati otvoreno. Zato je film govorio u šiframa. Ispod površine erotike, bračnih kriza, urbanih ljubavi i noćnog života, razvijala se mnogo ozbiljnija priča: politička nelagoda jednog društva koje je počinjalo da osjeća sopstvenu prazninu, zamor i prikrivene pukotine.

Erotika je tada često služila kao svojevrsna kamuflaža subverzije. Sistem je lakše podnosio nage scene nego ogoljenu društvenu istinu. Seks je mogao proći kroz cenzuru; otvorena politička sumnja mnogo teže. Zato su mnogi autori upravo kroz intimne odnose, preljube, raspade brakova i emocionalna lutanja govorili o raspadu jedne ideologije i tihoj krizi jugoslovenskog socijalizma.

Takav je i Una Miše Radivojevića. Film koji je spolja djelovao kao erotska drama, a iznutra bio priča o dezorijentaciji, moralnom umoru i duhovnoj praznini kasnog socijalizma. Seks tu nije suština, već kulisa; pokrov preko mnogo teže i važnije priče koju društvo tada još nije smjelo da izgovori direktno.

Dakle, iako danas na osamdesete i prethodne decenije često gledamo sa nostalgijom, kao na vrijeme izvjesne naivnosti, društvene topline i prividne čistote, Nedeljni ručak podsjeća da ni tada gotovo ništa nije bilo izvan domašaja politike. Partijska struktura nije određivala samo javni prostor, već je ulazila i tamo gdje po prirodi stvari ne bi smjela — u profesionalni život, u međuljudske odnose, u intimne izbore, pa čak i u emocionalnu anatomiju čovjeka.

I možda je upravo u tome njegova najvažnija, gotovo proročanska dimenzija. Jer ono što u filmu vidimo tek kao početnu deformaciju sistema, kasnije će postati dominantni društveni model: partitokratija kao trajno stanje, kao mentalitet i kao sudbina prostora. Osamdesete osim što su bile kraj jednog sistema, one su bile i njegovo sjemenište u raspadanju — vrijeme u kojem su već bile posijane sve one navike poslušnosti, mreže interesa i partijske zavisnosti u kojima, u ovom ili onom obliku, živimo još od devedesetih pa do danas.

Posebnu atmosferu filmu daje muzika Vojislava Vokija Kostića, melanholična i elegantna, gotovo kao produžetak beogradskih enterijera. Upravo zbog tog spoja građanske intime, kasnosocijalističke estetike i neobične Batine uloge, „Nedeljni ručak” danas djeluje kao mali, pomalo zaboravljeni dragulj jugoslovenske kinematografije.