Mafijaški pakt sa Danteom koji je izgorio u sopstvenoj ambiciji

RECENZIJA: Između uličnog asfalta i rajskog bezdana – “U Danteovoj ruci” donosi ulogu života i zastrašujuće dobro izdanje Džerarda Batlera u filmu koji savršeno spaja visoku umjetnost i renesansni šund, prije nego što se pod sopstvenom filozofskom težinom sruši u sentimentalnu fantaziju

Kada režiser kalibra Džulijana Šnabela, čovjek opsjednut ekstremnim umjetničkim sudbinama i silovitim, sirovim stvaralaštvom, odluči da ekranizuje kompleksni i naizgled potpuno neuhvatljivi roman Nika Tošisa, rezultat nikako ne može biti običan film. “U Danteovoj ruci” (“In the Hand of Dante”) je upravo to: film koji stalno mijenja ruho, pravi stvaralački delirijum i ludost koja pršti od života čak i tamo gdje sama priča počinje da puca po šavovima. Smiještajući radnju na dva kolosijeka, u Firencu 14. vijeka i Ameriku neposredno nakon 11. septembra 2001, Šnabel ponovo sklapa “Božanstvenu komediju”, ali ovaj put kao nasilnu, oporu bajku iz kriminalnog podzemlja. Dobili smo nešto nalik na “Da Vinčijev kod”, ali u žestokoj i mračnoj verziji, isprepletenoj fusnotama o grijehu, iskupljenju i paktu sa đavolom.

Čitava priča u filmu počiva na ogledalima i ideji o reinkarnaciji. Oskar Ajzak, sa svojom kameleonskom harizmom igra dvostruku ulogu. Sa jedne strane, on je sam Dante Aligijeri koji se u srednjovjekovnoj Firenci rve sa sopstvenom umjetničkom i duhovnom sudbinom. Sa druge strane, on je Nik Tošis, raskalašni savremeni pisac i čovjek zaljubljen u Danteovo djelo, čije odbijanje bilo kakvog kompromisa opasno graniči sa samouništenjem. Glavni pokretač radnje u modernom dobu jeste pronalazak neprocjenjivog, originalnog pergamenta “Božanstvene komedije”, ispisanog lično Danteovom rukom. Taj rukopis se nalazi u rukama mafijaškog bosa Džoa Bleka – drugo ime za smrt – kojeg Džon Malkovič igra na svoj prepoznatljiv, jeziv način, pun nekog prigušenog, tinjajućeg bijesa.

Tošisov zadatak je da utvrdi da li je rukopis pravi i da pomogne da se on prošvercuje kako bi ga privatno prodali za basnoslovne pare. Na tom putu kroz italijansko podzemlje društvo mu pravi Lui, brutalni, brbljivi i zastrašujući plaćeni ubica. Upravo ovdje nas čeka najveće, potpuno šokantno iznenađenje ovog filma.

Džerard Batler, ofarban u plavo i sa glasom koji zvuči kao kamen klesan najvulgarnijom oštrinom, pruža ulogu karijere od koje zastaje dah. Njegov Lui je oličenje psihopatske sirovosti i najdubljeg ljudskog prezira. On ne ubija iz strasti ili bijesa, već iz apsolutne ravnodušnosti, pretvarajući nasilje u neku vrstu groteskne umjetnosti. Da ironija bude veća, Batler u onim istorijskim djelovima filma glumi i papu Bonifacija VIII, čime Šnabel savršeno zaokružuje svoju satansku i protivcrkvenu poruku.

Prve dvije trećine ovog dugog, dvoiposatnog ostvarenja teku bez greške. Snimljena u svilenkastoj crno-bijeloj tehnici, prva polovina filma ima takvu energiju, napetost i cinizam da prosto poželite da je Šnabel do kraja ostao u okvirima čistog, ogoljenog gangsterskog trilera. Sama scena pljačke u jednoj palati u Palermu odiše vrtoglavim uzbuđenjem, a dio u kojem se pisac Tošis lažno predstavlja kao istoričar, pa se zavlači u stare italijanske biblioteke i kradom uzima dokumente iz Danteovog vremena da bi im testirao starost, pretvara film u vrhunsku intelektualnu detektivsku priču.

Ta zapaljiva mafijaške žestine sa uličnog asfalta i visoke renesansne umjetnosti (kao u sceni gdje Blek i Lui raspravljaju o originalnom Rembrantu koji im visi na zidu) drži pažnju baš zato što je uvrnuta i puna nekog ubojitog crnog humora. Glumačka ekipa, pojačana teškašima poput Al Paćina (koji igra Tošisovog ujaka, mafijaškog mentora promuklog glasa) i Martina Skorsezea (koji se pod ogromnom bijelom bradom pojavljuje kao Danteov mudri duhovni vođa Isaija), daje filmu posebnu težinu i osjećaj epskog spektakla.

Međutim, kola kreću nizbrdo onog časa kada Šnabel odluči da mu obično pričanje priče nije dovoljno, pa zaključi da publika mora po svaku cijenu da se opije višim sferama ljubavi, patnje i Boga. Kada iz priče nestanu glavne pogonske sile, odnosno likovi koje igraju Batler i Malkovič, čitav temelj filma počinje da popušta pod teretom preambiciozne ideje.

Istorijski osvrti na Danteov brak sa Đemom (Gal Gadot) i njegovu produhovljenu opsesiju trinaestogodišnjom Beatriče gube svaku dramsku opravdanost i pretvaraju se u razvučena, apstraktna mudrovanja o smislu života. Kada se ta ista emotivna nit prelije na Tošisov savremeni život i njegovu aferu sa asistentkinjom Đulijetom (koju takođe igra Gal Gadot), film ulazi u fazu potpunog predoziranja i gušenja u sopstvenom tekstu. Pojavljivanje bizarnih likova, poput gangstera kojeg tumači Džejson Momoa ili Mefistofelesa u liku neke neobično visoke šansonijerke, samo pojačava utisak da je voz definitivno iskočio iz šina i odlutao u neku pretešku, sentimentalnu i filozofsku fantaziju.

Film “U Danteovoj ruci” školski je primjer onog “velikog promašaja” kakav sebi mogu da priušte samo istinski talentovani autori. Ovo je preteška, previše ukrašena višeslojna torta koju Šnabel na kraju ne uspijeva da posluži kao skladno i potpuno filmsko iskustvo. Pa ipak, njegova vizuelna raskoš, hrabrost da spoji ono što se spojiti ne da i, iznad svega, vulkanska energija i gluma Džerarda Batlera čine ga djelom preko kojeg se ne može lako preći. Na kraju krajeva, ima daleko dosadnijih načina da gledate kako jedan dobar film propada nego što je to prepuštanje ovoj bizarnoj, visokoletećoj vožnji kroz raj i pakao ljudske prirode.

Šnabel je jedan od najpoznatijih umjetnika koji je uspješno prešao iz svijeta likovne umjetnosti u film. Njegovi najznačajniji filmovi su “Basquiat” (1996), biografska drama o slikaru Žanu-Mišelu Baskijatu, “Before Night Falls” (2000), o kubanskom piscu Reinaldu Arenasu, “The Diving Bell and the Butterfly” (2007), koji se smatra njegovim remek-djelom, i “At Eternity’s Gate” (2018), posvećen poslednjim godinama života Vinsenta van Goga.

Najveća priznanja stekao je za film “The Diving Bell and the Butterfly”, za koji je osvojio nagradu za najbolju režiju na Kanskom festivalu, Zlatni globus za najboljeg reditelja, kao i nominaciju za Oskara za najbolju režiju. Ovaj film donio mu je međunarodni ugled kao jednom od najznačajnijih autorskih reditelja savremenog filma.