Iran oplakuje Hamneija, ali nezadovoljstvo i dalje tinja

Vlasti masovne skupove prikazuju kao dokaz jedinstva, dok pojedini učesnici kažu da su došli iz vjerske dužnosti ili radoznalosti, a ne iz lojalnosti režimu

Iranski teokratski vladari mobilisali su mase revolucionarnih vjernika na ulicama Teherana, ali iza tog prikaza jedinstva ostaje nejasno da li su riješili duboke unutrašnje podjele oko ekonomije i državne represije.

Ogroman broj ljudi prisustvuje sedmici pogrebnih događaja za vrhovnog vođu ajatolaha Alija Hamneija, ubijenog u američko-izraelskim napadima na početku rata, kroz ceremonije žalosti, marševe i demonstracije širom Irana.

Veličina skupova, potpomognuta popustima za prevoz, hranu i smještaj, zamišljena je kao referendum o Islamskoj Republici, rekao je prošle sedmice jedan visoki sveštenik, dok vlasti predstavljaju okupljene mase kao poruku prkosa i moći upućenu i stranim neprijateljima i unutrašnjim kritičarima.

Međutim, mada je Teheran juče bio ispunjen ožalošćenima, analitičari, pa čak i visoki iranski zvaničnici, upozoravaju da se brojnost okupljenih ne može izjednačiti sa narodnom podrškom nastavku teokratske vladavine.

“Ako neko misli da je ovo lakmus-test popularnosti Islamske Republike, istorija nam govori suprotno. To je sahrana, a Iranci veoma dobro organizuju sahrane”, rekao je za Rojters Ali Ansari, profesor moderne istorije na Univerzitetu Sent Endruz u Škotskoj.

Rojters je razgovarao sa ljudima koji su prisustvovali skupovima, a koji su rekli da su tamo bili samo kao posmatrači ili motivisani osjećajem vjerske dužnosti u zemlji sa snažnom šiitskom muslimanskom tradicijom, a ne zato da bi pokazali političku lojalnost.

“Moje prisustvo ne znači da sam za režim. Ovaj veliki događaj desio se u mojoj zemlji i želio sam da svjedočim istoriji”, rekao je Hamidreza, 63-godišnji penzionisani nastavnik iz Teherana, koji je kazao da uvijek prisustvuje sahranama velikih nacionalnih ličnosti i zamolio da mu se ne navodi prezime.

Rojters nije mogao odmah da potvrdi broj okupljenih juče, iako su snimci dronom, čini se, pokazivali stotine hiljada ljudi.

“Ako neko misli da je ovo lakmus-test popularnosti Islamske Republike, istorija nam govori suprotno. To je sahrana, a Iranci veoma dobro organizuju sahrane”, rekao je Ali Ansari

Vlasti mogu da računaju na stabilnu bazu ideološke podrške koju analitičari često procjenjuju na oko 15 do 20 odsto populacije od 93 miliona stanovnika, na osnovu podrške tvrdolinijaškim kandidatima na izborima. Tokom posljednjih predsjedničkih izbora 2024. godine, tvrdolinijaški kandidat Said Džalili dobio je oko 13,5 miliona glasova.

Sahrana je rijedak nacionalni događaj, a prva sahrana vrhovnog vođe bila je 1989. godine, kada je Hamneijev prethodnik, ajatolah Ruholah Homeini, otac revolucije iz 1979, sahranjen u trenutku snažnog ideološkog zanosa. Njegova sahrana, dva dana nakon smrti, privukla je milione ljudi u prizorima koji su povremeno bili na ivici haosa.

Hamnei, ubijen 28. februara, nije mogao biti ranije sahranjen zbog rata, uprkos islamskim pravilima koja nalažu brzu sahranu. Međutim, odlaganje je vlastima dalo i vrijeme da isplaniraju veliki državni događaj.

Događaji ove sedmice ujedno su i prve javne komemoracije od završetka rata koji su pristalice Islamske Republike doživljavale kao egzistencijalni, a tokom kojeg je predsjednik SAD-a Donald Tramp zaprijetio da će “cijela civilizacija umrijeti”.

“Ako mi ne poštujemo svoje lidere, svijet neće poštovati nas”, rekao je Hušang Dabiri, 51-godišnjak, objašnjavajući zašto je iz Širaza doputovao u Teheran na sahranu.

Jedan visoki izvor priznao je da ljudi prisustvuju iz različitih razloga, uključujući vjersku dužnost i podršku državi, kao i da su mnogi od onih na ulicama isti ljudi koji uvijek dolaze na demonstracije koje vlasti organizuju kao podršku zvaničnim kampanjama i politikama.

Četiri mjeseca rata sa Sjedinjenim Državama dodatno su osiromašila stanovništvo koje je već živjelo pod ekonomijom pritisnutom godinama sankcija, dok plate građana nestaju pod teretom visoke inflacije i pada vrijednosti valute.

“Nijesam prisustvovala ceremoniji. Zašto bih bila dio njihove režirane predstave? Umjesto takvih sahrana, neka razmišljaju o ekonomskim problemima ljudi. Mi patimo”, rekla je za Rojters Marjam, 33-godišnja domaćica iz Teherana.

Bijes zbog ekonomije pokrenuo je posljednji talas masovnih protesta širom zemlje, koji su kasnije prerasli u otvorenije zahtjeve za okončanje teokratske države, a koje su bezbjednosne snage ugušile u januaru, ubivši hiljade demonstranata.

Pogubljenja zbog učešća u tim nemirima nastavljena su tokom godine, a kada se vijest o Hamneijevoj smrti proširila prvog dana rata, stanovnici Teherana prijavili su da se u različitim djelovima grada čuje klicanje.

Još jedan bivši visoki zvaničnik, koji je ove sedmice prisustvovao pogrebnim događajima, opisao je različite tabore u Iranu, uključujući one koji nijesu ni pristalice ni protivnici Islamske Republike, već ih prije svega vode ekonomske brige.

Objašnjavajući podjele između različitih djelova iranskog društva, tvrdolinijaša ljutih zbog onoga što smatraju nedovoljnim uslovima u sporazumu o prekidu vatre i kritičara koji traže više sloboda, bivši zvaničnik uporedio je sahranu sa sahranom oca u porodici.

“Djeca prisustvuju sahrani, ali poslije toga počinju njihovi sporovi”, rekao je.

Kada je još jedna revolucionarna iranska ikona, general Kasem Solejmani, ubijen u američkom vazdušnom napadu 2020. godine, centralni Teheran bio je prepun ožalošćenih na njegovoj sahrani.

Ali samo dvije godine kasnije, smrt mlade Kurdkinje koja je privedena zbog pravila o odijevanju u javnosti pokrenula je masovne proteste protiv vladajućeg sistema, koji su se proširili širom zemlje i ugušeni tek nakon što su ubijene stotine ljudi.