Opasnost nije prošla: Kolonija kudravih pelikana opstaje na Skadarskom jezeru uprkos nepovoljnim okolnostima

Osim klimatskih promjena, prijetnju predstavlja nekontrolisano približavanje čamcima, prisustvo ljudi u neposrednoj blizini gnijezdilišta, što može dovesti do privremenog napuštanja gnijezda, povećavajući rizik od stradanja jaja i mladunaca

Kolonija kudravih pelikana na Skadarskom jezeru uspjela je da ove godine prevaziđe izuzetno nepovoljne uslove s početka sezone i održi uspješno gniježđenje, pa se ova sezona može smatrati uspješnom sa aspekta brojnosti populacije jer je registrovano više od 300 jedinki – najveći broj zabilježen od početka sistematskog praćenja ove vrste, ali to ne znači da je ova ugrožena vrsta van opasnosti.

“Vijestima” su to, između ostalog, kazali iz Nacionalnih parkova Crne Gore (NPCG) i dodali da se na osnovu dosadašnjih rezultata monitoringa očekuje da će ove godine biti oko 70 mladih jedinki, što predstavlja dobar rezultat, mada je reproduktivni uspjeh umanjen u odnosu na prošlu godinu.

Na samom početku sezone, tokom kontinuiranog monitoringa populacije koja gnijezdi, u NPCG su uočili nepovoljne aspekte koji su uticali na proces gniježđenja, što ih je plašilo, posebno izrazito visok vodostaj Skadarskog jezera, praćen obilnim padavinama i nestabilnim vremenskim prilikama, koji je i doveo do kašnjenja početka gniježđenja.

Istovremeno, dio gnijezda u koloniji bio je potopljen, što je uzrokovalo propadanje dijela legala i primoralo pojedine parove da ponove gniježđenje ili da odustanu od reprodukcije.

Ipak, činjenica da je registrovano preko 300 jedinki, poručuju, potvrđuje da populacija kudravog pelikana na jezeru pokazuje pozitivan dugoročni trend i dodatno potvrđuje značaj ovog područja kao jednog od najvažnijih centara za gniježđenje i okupljanje vrste u regionu.

Ovakvo stanje, kako navode, može se kategorisati kao rezultat je, između ostalog, i dugogodišnjeg sprovođenja mjera zaštite, kontinuiranog monitoringa i očuvanja ključnih staništa na području Nacionalnog parka Skadarsko jezero.

Govoreći o tome koliko je ovogodišnji rast populacije značajan za dugoročni oporavak ove ugrožene vrste, iz NPCG kažu da se uspjeh populacije ne može posmatrati samo kroz broj mladih u jednoj sezoni. Brojnost pelikana rezultat je upravljačkih mjera koje sprovodi JPNPCG/NPSJ samostalno, pojašnjavanju, i s drugim partnerima koji godinama učestvuju u njihovim aktivnostima.

“Ipak, potrebno je naglasiti da je kudravi pelikan i dalje globalno ugrožena vrsta i da njegova brojnost može značajno varirati u zavisnosti od uslova u staništu. Ovogodišnja sezona je dobar primjer koliko klimatske promjene mogu uticati na reproduktivni uspjeh”, kazali su redakciji,

Planski dokument koji je donijet ove godine, na period od pet godina, dodali su, osigurava svojim strateškim ciljevima očuvanje kolonije, dobro upravljanje staništem, integralni ekosistemski pristup što će i u budućnosti održati populaciju, nadamo se, stabilnom.

Pozitivni rezultati koji danas bilježe dolazi od, kako su rekli, kontinuiranog rada na praćenju i zaštiti kolonije kudravog pelikana na Skadarskom jezeru. Jedna od najvažnijih aktivnosti je redovan monitoring tokom cijele sezone gniježđenja, koji omogućava praćenje brojnosti populacije, reproduktivnog uspjeha i pravovremeno uočavanje potencijalnih prijetnji.

Istovremeno, ističu iz NPCG, veoma važnu ulogu imaju mjere usmjerene na smanjenje uznemiravanja kolonije kroz pojačan nadzor u periodu gniježđenja i očuvanje ključnih staništa. Posebno značajnim smatraju aktivnosti sprovedene tokom 2025. godine, kad je dio jedinki opremljen GPS/GSM odašiljačima.

“Zahvaljujući tim uređajima prvi put imamo mogućnost da detaljno pratimo njihovo kretanje, korišćenje staništa, migratorne puteve i preživljavanje. Ovi podaci predstavljaju izuzetno vrijedan alat za planiranje budućih mjera zaštite, jer omogućavaju da odluke donosimo na osnovu konkretnih podataka o ekologiji vrste”, kazali su “Vijestima”.

U narednom periodu jedan od prioriteta biće obezbjeđivanje finansijske podrške kroz nacionalne i međunarodne projekte kako bi se znatno veći broj jedinki opremio satelitskim odašiljačima. Na taj način bi NPCG dobio potpuniju sliku o kretanju populacije i faktorima koji utiču na njen opstanak, što bi značajno unaprijedilo zaštitu kudravog pelikana, kako na Skadarskom jezeru, tako i duž njegovih migratornih ruta.

U prethodnim godinama pelikani su koristili vještačke platforme za gniježđenje u rezervatu Pančevo oko, a njihov cilj i aktivnosti planiraju ka obezbjeđivanju uslova da se ovaj trend nastavi, ukoliko izvrše planirane mjere, koje se tiču prilagođavanja postojećih platformi svrsi koje su imale i ranijem periodu uz strogu kontrolu turističkih i drugih faktora koji su doveli do uznemiravanja kolonije i njeno izmještanje.

“Time bi se povećala stabilnost kolonije i smanjio pritisak na postojeća gnijezdilišta. Pored toga, neophodno je unaprijediti i nanovo postaviti sistem video-nadzora, kako u rezervatu Pančeva oka, tako i na Malom Moračniku. Kontinuirani video-monitoring omogućio bi praćenje kolonije uz minimalno uznemiravanje ptica, pravovremeno registrovanje eventualnih prijetnji i prikupljanje vrijednih podataka o ponašanju i uspješnosti gniježđenja. Takav sistem predstavljao bi značajan iskorak u unapređenju monitoringa i zaštite jedne od najznačajnijih kolonija kudravog pelikana u jugoistočnoj Evropi”, saopštili su redakciji iz NPCG.

Očuvanje pozitivnog trenda, napominju, zahtijeva dugoročno planiranje i kontinuirana ulaganja. Nastavak monitoringa, unapređenje infrastrukture za gniježđenje, proširenje programa satelitskog praćenja i uvođenje savremenih sistema nadzora predstavljaju ključne korake koji mogu doprinijeti daljoj stabilizaciji i rastu populacije kudravog pelikana na Skadarskom jezeru.

Iako rezultati monitoringa posljednjih godina pokazuju pozitivan trend rasta populacije, kudravi pelikan se i dalje suočava sa brojnim prijetnjama koje mogu uticati na njegov dugoročni opstanak. Iz NPCG naglašavaju da posebno treba imati u vidu da se radi o dugovječnoj vrsti sa sporim reproduktivnim ciklusom, zbog čega i relativno mali poremećaji mogu imati značajne posljedice na populaciju.

Jedan od najvećih izazova, kako kažu iz NPCG, predstavljaju sve izraženije klimatske promjene, koje utiču na hidrološki režim Skadarskog jezera. Ovogodišnja sezona pokazala je koliko ekstremni vremenski uslovi, poput obilnih padavina i visokog vodostaja, mogu odložiti početak gniježđenja, dovesti do plavljenja gnijezda i smanjiti reproduktivni uspjeh kolonije.

“Značajnu prijetnju predstavlja i uznemiravanje kolonije, posebno u periodu gniježđenja. Nekontrolisano približavanje čamcima, prisustvo ljudi u neposrednoj blizini gnijezdilišta ili druge aktivnosti koje izazivaju uznemiravanje mogu dovesti do privremenog napuštanja gnijezda, povećavajući rizik od stradanja jaja i mladunaca. Pored toga, dugoročno očuvanje populacije zavisi od očuvanosti močvarnih staništa i stabilnosti ribljeg fonda, koji predstavlja osnovni izvor hrane za pelikana. Svaka promjena koja utiče na kvalitet staništa ili dostupnost hrane može se odraziti na uspješnost gniježđenja i opšte stanje populacije”, kazali su iz NPCG.

Poseban rizik predstavljaju i zarazne bolesti, poput visokopatogene avijarne influence (ptičijeg gripa – HPAI), koja je prethodnih godina nanijela velike gubitke kolonijama pelikana.

Ne treba zanemariti, poručili su, ni rizike s kojima se pelikani suočavaju tokom migracija i zimovanja, jer je riječ o migratornoj vrsti koja tokom godine prelazi granice više država. Zbog toga je za njenu zaštitu neophodan kontinuitet monitoringa i međunarodna razmjena podataka, posebno kroz satelitsko praćenje jedinki opremljenih GPS/GSM odašiljačima.

Dosadašnji rezultati, zaključuju iz NPCG, pokazuju da je populacija u fazi oporavka i rasta, ali oni ne znače da je vrsta van opasnosti. Naprotiv, podvukli su, očuvanje ovog pozitivnog trenda zahtijeva kontinuiranu zaštitu kolonije, unapređenje uslova na gnijezdilištima, redovan monitoring i blagovremeno reagovanje na sve faktore koji mogu ugroziti reproduktivni uspjeh i opstanak ove globalno ugrožene vrste.

Očuvanje kudravog pelikana, osim upravljača, zahtijeva podršku i loklanih zajednica Skadarskog jezera – građana, ribara i turista. Najvažnije je poštovati zone zaštite, posebno tokom perioda gniježđenja, i izbjegavati uznemiravanje kolonije približavanjem čamcima, bukom ili ulaskom u područja gdje se ptice gnijezde.

Rekli su to redakciji iz NPCG i naglasili da je posebno značajna dobra saradnja s lokalnim stanovništvom i ribarima, kao i sa predsjednikom ribarskog udruženja, koji im često dostavljaju informacije o stanju na terenu, prisustvu i kretanju ptica, kao i o eventualno povrijeđenim ili ugroženim jedinkama.

“Ovakva saradnja predstavlja dragocjenu podršku monitoringu i omogućava pravovremeno reagovanje. Turisti mogu doprinijeti očuvanju pelikana tako što će ptice posmatrati sa odgovarajuće udaljenosti, koristiti dozvoljene rute i poštovati pravila ponašanja u zaštićenim zonama. Zajedničkim djelovanjem institucija, lokalne zajednice i svih korisnika prostora moguće je dugoročno očuvati pozitivni trend populacije kudravog pelikana na Skadarskom jezeru”, poručili su.

Dodaju, ipak, da nepažnja posjetilaca i nepropisno ponašanje u zonama gdje se pelikani gnijezde mogu predstavljati ozbiljan rizik, posebno tokom osjetljivog perioda reprodukcije. Kudravi pelikan je vrsta koja se gnijezdi u kolonijama, napominju, a svako učestalo uznemiravanje, približavanje čamcima, buka ili prisustvo ljudi u neposrednoj blizini gnijezdilišta može dovesti do podizanja odraslih ptica s gnijezda, hlađenja ili ugrožavanja jaja i mladunaca, kao i napuštanja kolonije.

“Upravo zbog toga poseban značaj imaju poštovanje zona zaštite, kontrola kretanja plovila i odgovorno ponašanje svih korisnika jezera, uključujući turiste i brodare. Posjete i aktivnosti na jezeru mogu se odvijati na način koji omogućava razvoj turizma, ali uz jasno definisana pravila koja štite najosjetljivija područja”, rekli su iz NPCG.

Nacionalni parkovi Crne Gore, kroz službu zaštite i upravljanje zaštićenim područjem, sprovode nadzor i kontrolišu aktivnosti na prostoru jezera, posebno u periodu gniježđenja kada su potrebe zaštite najveće. Međutim, s obzirom na veličinu i složenost prostora Skadarskog jezera, stalni nadzor predstavlja izazov i zahtijeva kontinuirano unapređenje.

U narednom periodu dodatno unapređenje sistema zaštite trebalo bi da obuhvati još efikasniji nadzor ključnih područja, uključujući korišćenje savremenih tehnologija poput video-nadzora na važnim lokalitetima za gniježđenje, kao i nastavak edukacije posjetilaca, turističkih vodiča, brodara i lokalnog stanovništva.

Iz NPCG poručuju da zaštita pelikana ne podrazumijeva zabranu pristupa jezeru, već odgovorno korišćenje prostora i da “samo uz razumijevanje značaja kolonije i saradnju svih korisnika moguće je obezbijediti da se pozitivni trend populacije nastavi i u budućnosti”.

Stanje populacije kudravog pelikana na Skadarskom jezeru prati se kroz cjelogodišnji monitoring, koji obuhvata period gniježđenja, podizanja mladih, okupljanja na hranilištima, kao i period nakon reprodukcije i migratornih kretanja. Tokom sezone gniježđenja, kažu iz NPCG, kolonija se obilazi dva do tri puta mjesečno, u zavisnosti od meteoroloških uslova, pri čemu se prate brojnost odraslih jedinki, aktivna gnijezda, razvoj mladunaca i sve promjene u koloniji.

Terenski monitoring koji je definisan Programom upravljanja omogućava kontinuirano dokumentovanje stanja kolonije, praćenje razvoja gniježđenja i promjena u brojnosti jedinki, uz minimalno uznemiravanje ptica.

“Rezultati praćenja pokazali su različite obrasce kretanja. Dvije jedinke su tokom cijelog perioda praćenja ostale vezane za područje Skadarskog jezera, uključujući i prostor na albanskoj strani jezera, što potvrđuje da je Skadarsko jezero jedinstven prekogranični ekosistem koji zahtijeva zajedničku zaštitu”, naveli su.

Jedna od praćenih jedinki nakon postavljanja odašiljača krenula je preko Albanije i Grčke, sve do Turske, gdje je provela gotovo godinu dana. Posebno je značajno što se ova jedinka tokom prošlog mjeseca vratila na područje Skadarskog jezera, čime je potvrđena povezanost udaljenih područja koja ova vrsta koristi tokom svog životnog ciklusa.

Četvrta praćena jedinka uginula je na području Grčke, što je NPCG-u takođe pružilo važne informacije o rizicima s kojima se pelikani suočavaju tokom migracija. Ovi podaci su od izuzetnog značaja, zaključuju u razgovoru s “Vijestima”, jer pokazuju da zaštita kudravog pelikana ne može biti ograničena samo na područje gniježđenja, već mora obuhvatiti i područja koja koristi tokom migracija i boravka van kolonije.