Đurović za “Informacije CG”: Bez Ledene pećine Durmitor nije ista planina

Prof. dr Predrag Đurović sa Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu ukazuje da je neophodno preduzeti hitne mjere kako bi se vrijedni speleološki objekat sačuvao za buduće generacije

Priroda se stalno mijenja, a prirodni uslovi koje ima Ledena pećina daju joj šansu da ledenim nakitom može da duže odoli trenutnim i nastupajućim promjenama, u odnosu na slične pećine šireg okruženja. Da bi je sačuvala za buduće generacije, uprava Nacionalnog parka Durmitor hitno bi trebalo da uspostavi stalna sistemska mjerenja temperature Ledene pećine, kao i mjerenja snježnog pokrivača i njegove promjene tokom vremena…

To je, pored ostalog, poručio prof. dr Predrag Đurović, redovni profesor Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, speleolog i jedan od najreferentnijih poznavalaca Durmitora.

Đurović je nedavno, s kolegama s matičnog i Univerziteta Crne Gore, učestvovao u istraživanju speleoloških objekata na teritoriji NP Durmitor, među kojima i Ledene pećine, za koju su utvrdili da je devastirana do mjere da smatraju da je neophodno hitno ograničiti pristup posjetiocima.

Đurović za “Informacije CG” govori o značaju tog speleološkog objekta, dosadašnjim istraživanjima i konkretnim mjerama koje je neophodno preduzeti kako bi se Ledena pećina sačuvala za buduće generacije.

Kaže da bez Ledene pećine, i Debelog nameta, Durmitor prosto ne bi bio ista planina…

Zašto se za Ledenu pećinu na Durmitoru kaže da je jedan od najznačajnijih speleoloških objekata Dinarida?

Dinaridi su planinski vijenac koji se prostire od Slovenije do Crne Gore. U njemu su razvijeni svi površinski i podzemni (pećine i jame) kraški elementi reljefa. Zbog toga se često u međunarodnoj terminologiji koristi i kao sinonim za kras ili karst. Blizina mora uslovila je veliku godišnju količinu padavina, a visina reljefa odredila je da najveći dio godišnje sume padavina bude u vidu snijega. Zbog toga su Dinaridi poznati po velikom brojnu snježanika (snijeg koji se na površini reljefa zadržava preko ljeta, sve do jeseni ili narednih snježnih padavina). Kada su ulazi u pećine i jame široki onda se akumuliranje snijega odvija i u njima, a akumulacije mogu biti debele i više desetina metara. Tako nastaju snježnice, kojih ima na Lovćenu, Orjenu, Durmitoru, Prokletijama i drugim planinama Dinarida. Međutim, u značajno manjem broju pećina i jama dolazi do formiranja ledenog pećinskog nakita, prije svega stalagmita. Formiranje višegodišnjeg ili višedecenijskog ledenog pećinskog nakita odvija se u specifičnim morfološkim i klimatskim uslovima. Da bi se ispunili klimatski uslovi, neophodno je da pećina pripada klimastatičkom tipu, odnosno da u njoj nema slobodne cirkulacije vazduha. U ulaznim djelovima pećine tokom zime se akumulira velika količina snijega. Površinski rashlađeni vazduh ulazi u pećinu, struji preko snijega i zbog nemogućnosti dalje cirkulacije akumulira se na dnu pećine. Tako se formira jezero prehlađenog vazduha, odnosno vazduha s negativnom temperaturom. Tokom proljeća i ljeta površinska voda procjeđuje se kroz tavanicu pećine i u vidu kapi pada na njeno dno. Kako su na dnu pećine negativne temperature vazduha, to dolazi do zaleđivanja prokapnih voda i njihovog prelaska u led. S novim količinama prokapnih voda stvaraju se nove količine leda, koje sve više rastu u vis, formirajući ledene stalagmite.

Ledena pećina na Durmitoru je rijetkost Dinarida i crnogorskog krasa uopšte, jer se ledeni stalagmiti održavaju tokom čitave godine i to u višedecenijskom trajanju. Slične pećine postoje u Karpatima, Alpima…, ali su one daleko sjevernije od Ledene pećine. Može se slobodno reći da Ledena pećina pripada širem mediteranskom regionu, što još više potencira njenu jedinstvenost, ali i vrijednost kao elementa ukupnog geonasljeđa Dinarida, a posebno Crne Gore.

Da li se tokom prethodnih istraživanja primjećuje da se količina leda smanjuje ili mijenja i da li postoji realna opasnost da buduće generacije više ne vide Ledenu pećinu onakvu kakvu je poznajemo danas?

Detaljna speleološka, klimatološka i hidrološka proučavanja Ledene pećine započeta su sredinom 80-ih godina prošlog vijeka. Tada je utvrđeno da pripada klimastatičkom tipu pećina, što je i omogućilo formiranje ledenih stalagmita od prokapnih voda sa tavanice. U tom periodu proučavanja na početku ljeta pokazuju da je visina ledenih stalagmita bila i preko tri metra.

Nije neophodno da sve što vidimo moramo i da dotaknemo ili da se pored nečega fotografišemo, možemo to i sa udaljenosti, ukoliko se iskreno divimo i poštujemo prirodne rijetkosti kao što je Ledena pećina na Durmitoru

Trend povećanja temperature vazduha, a prije svega smanjivanje količine snježnih padavina, vrlo negativno utiču na sve slične pojave u cijeloj Evropi. Zbog toga se u Evropi količina leda u ledenim pećinama, kao i obim planinskih lednika, sve više smanjuje. Holocen, posljednji period razvoja naše planete, koji je počeo prije 11.700 godina p. n. e. i traje do danas, generalno odlikuju više temperature, a povećanje temperatura je nastupilo po završetku glacijalnog perioda (“ledenog doba”). Međutim, ni u holocenu temperature nisu bile ujednačene, već su se javljali periodi s višim, ali i nižim temperaturama. U “klimatskom optimumu” holocena, oko 6.000 godine p. n. e, temperature su bile više za dva do tri stepena Celzijusa od sadašnjih. Tada su na prostorima mnogih savremenih lednika Evrope, npr. u Austiji (lednik Pasterce – Visoki Tauern) rasle četinarske šume. Ovih šuma danas nema. To je bio povoljan period u kome je došlo do razvoja kulture Lepenskog vira u Đerdapskoj klisuri. Toplije je bilo i tokom Toplog rimskog perioda (kraj stare i početak nove ere).

Osim ovih toplijih perioda izdvaja se i period zahlađenja koji je trajao od 1.400. do 1.850. godine n. e. i koji je zbog posljedica koje je ostavio na prirodu nazvan Malo ledeno doba. Mnogi naučnici smatraju da se završetak ovog zahlađenja upravo sada dešava i da se naša planeta ponovo vraća klimi Toplog rimskog perioda ili “klimatskog optimuma”.

U tom kontekstu treba razmišljati i o sudbini Ledene pećine, odnosno ledenog nakita u njoj. Priroda se stalno mijenja i upravo je promjena njeno osnovno svojstvo. Pitanje je da li bi priroda bila ovako raznovrsna da se stalno nije mijenjala i prilagođavala, prije svega klimi, osnovnog generatora promjena. Možemo postaviti i pitanje: da li su rimski legionari, ukoliko su posjetili Ledenu pećinu, mogli vidjeti ledeni nakit u njoj? Svakako ne.

Da li postoje konkretne mjere koje bi trebalo preduzeti kako bi se Ledena pećina sačuvala za buduće generacije?

Povoljni prirodni uslovi koje ima Ledena pećina, kao što su velika nadmorska visina (preko 2.100 metara), povoljna hladna ekspozicija, široka otvorenost ulaza i mogućnost nesmetanog akumuliranja snijega, daju joj šansu da će sa svojim ledenim nakitom moći duže odoljeti trenutnim i nastupajućim promjenama, u odnosu na slične pećine šireg okruženja.

Da bi se pravilno sagledale sve relevantne promjene u Ledenoj pećini bilo je potrebno, još prije više decenija, od strane staraoca ovog prirodnog dobra, odnosno Nacionalnog parka Durmitor, organizovano i sistematsko praćenje temperature vazduha, odnosno trajanja perioda postojanja jezera prehlađenog vazduha. Takođe, bilo je potrebno vršiti mjerenja snježnog pokrivača i njegove promjene tokom vremena, kao glavnog faktora stvaranja prehlađenog vazduha. Kako ta praćenja do danas nisu započeta, hitno je potrebno uspostaviti stalna sistematska mjerenja.

U takvom delikatnom stanju i prirodnim odnosima, aktivnosti, prisustvo i uticaj ljudi na tom prostoru moraju biti svedeni na najmanju moguću mjeru, kako bi se štetne posljedice potpuno izbjegle. To podrazumijeva i potpunu zabranu ulaska u pećinu. Treba znati da je osjetljivost sistema tako delikatna da povećanje ili smanjenje temperature vazduha od samo 0,1 oC znači otapanje leda, smanjenje i nestanak ledenih stalagmita, ili zamrzavanje vode i rasta ledenih stalagmita. Nekontrolisanim i masovnim kretanjem preko snježne akumulacije mijenja se njena struktura, sabija se i smanjuje zapremina, čime se smanjuje njen efekat na rashlađivanje vazduha i skraćenje trajanja jezera prehlađenog vazduha. Dodirivanje, odlamanje ili bilo koje drugo nenamjerno ili namjerno uništavanje ledenog nakita (koje je evidentno) doprinijeće njenom bržem potpunom uništenju.

Nije neophodno da sve što vidimo moramo i da dotaknemo ili da se pored nečega fotografišemo, možemo to i sa udaljenosti, ukoliko se iskreno divimo i poštujemo prirodne rijetkosti kao što je Ledena pećina na Durmitoru.

Ledena pećina je raritet Dinarida, jer se ledeni stalagmiti održavaju tokom čitave godine, a zajedno s lednikom Debeli namet predstavljaju najjužnije pojave ovog tipa u Evropi, zbog toga treba da postanu i ostanu sinonimi Durmitora, jer Durmitor bez njih nije više ista planina.