Od neprikosnovenog vladara do osuđenika na smrt

Sud u Damasku juče je Bašara al Asada u odsustvu osudio na smrt zbog zločina koji uključuju ubistva, proizvoljna hapšenja i mučenje

Vladavina Bašara al Asada Sirijom, koja je trajala 24 godine, naglo je okončana u decembru 2024. nakon munjevitog napredovanja pobunjeničkih snaga koje su krenule u ofanzivu u trenutku kada su njegovi ruski i iranski saveznici, koji su ga godinama podržavali tokom građanskog rata, bili zaokupljeni sukobima na drugim mjestima.

Pobjegao je u Moskvu, čime je okončano više od pet decenija čvrste vladavine njegove porodice i otvoreno novo poglavlje za Siriju.

Istorijska promjena dodatno je naglašena juče, kada ga je sud u Damasku u odsustvu osudio na smrt zbog zločina koji uključuju ubistva, proizvoljna hapšenja i mučenje tokom godina u kojima se grčevito držao vlasti.

Asad je postao predsjednik 2000. godine, nakon smrti svog oca Hafeza.

Njegovu vladavinu u prvim godinama obilježili su rat u Iraku i kriza u Libanu, ali ju je prije svega definisao građanski rat, koji je izbio iz protesta Arapskog proljeća 2011. godine, kada su Sirijci zahtijevajući demokratiju izašli na ulice, a vlast odgovorila smrtonosnom silom.

Asad je protiv svojih protivnika upotrijebio punu snagu sirijske vojske, nastojeći da uguši pobunu inspirisanu pokretom Arapskog proljeća koji je prethodno srušio lidere u Egiptu i Tunisu.

Istrage Organizacije za zabranu hemijskog oružja i Ujedinjenih nacija zaključile su da su vladine snage pod Asadovom kontrolom tokom građanskog rata koristile nervni agens sarin i hlor kao oružje u napadima na područja pod kontrolom pobunjenika.

Poslije jednog napada otrovnim gasom 2018. godine, tadašnji američki predsjednik Donald Tramp nazvao je Asada “životinjom”. Sirijske vlasti negirale su upotrebu hemijskog oružja, koje je tokom rata usmrtilo i povrijedilo hiljade ljudi.

Njegov nemilosrdni način borbe protiv pobunjenika, uključujući taktiku opsade koju su istražitelji UN osudili kao “srednjovjekovnu”, izazvao je poređenja sa načinom na koji je njegov otac porazio islamističke pobunjenike osamdesetih godina prošlog vijeka.

Pravdajući svoje postupke, Asad je sebe uporedio sa hirurgom koji zasijeca ranu.

“Da li mu kažemo: ‘Ruke su ti krvave’? Ili mu zahvalimo što je spasio pacijenta?”, rekao je u parlamentu 2012. godine.

U ratu su poginule stotine hiljada ljudi, gradovi su sravnjeni sa zemljom, a više od četvrtine stanovništva pobjeglo je u inostranstvo.

Njegova vlast počela je da slabi već u prvim godinama rata, dok su veliki djelovi Sirije padali u ruke pobunjenika, od kojih su neke podržavale Turska, zalivske arapske države i SAD.

Šiitske milicije koje je podržavao njegov saveznik Iran počele su da pristižu 2012. kako bi se borile na njegovoj strani, učvršćujući njegovu kontrolu nad Damaskom. Dolazak ruskih vazdušnih snaga 2015. omogućio je Asadu da pređe u ofanzivu i povrati veći dio zemlje.

Politički je nadživio mnoge strane lidere koji su u prvim danima sukoba vjerovali da je njegov pad neminovan.

Ipak, pošto je zavisio od vojne podrške Moskve i Teherana, dok su djelovi Sirije i dalje bili van njegove kontrole, Asadova vlast ostala je nestabilna. Krajem 2024. pobunjenici su iskoristili trenutak slabosti, napavši kada je Iran bio oslabljen sukobom sa Izraelom, a Rusija zaokupljena ratom u Ukrajini.

Demoralisana sirijska vojska raspala se dok su pobunjenici, predvođeni islamističkom grupom predsjednika Ahmeda al Šare, napredovali ka Damasku. Asad je napustio prijestonicu, najprije otišavši u rusku vazdušnu bazu u Latakiji, odakle je 8. decembra 2024. evakuisan u Moskvu.

Zatvorenici oslobođeni iz ozloglašenih sirijskih zatvora svjedočili su o mučenju i zlostavljanju koje su pretrpjeli. Međunarodni tužilac za ratne zločine, koji je posjetio Siriju nakon Asadovog pada, rekao je da dokazi koji izlaze na vidjelo iz masovnih grobnica otkrivaju “državnu mašineriju smrti”. Optužio je državu pod Asadovim vođstvom da je sprovodila organizovana ubistva uporediva sa nacističkom Njemačkom.

U oktobru 2025. Rojters je otkrio da je Asadova vlada tajno premjestila hiljade tijela na lokaciju u pustinji istočno od Damaska kako bi prikrila dokaze o zločinima.

Asad je od samog početka sukob opisivao kao međunarodnu zavjeru protiv zemlje koja se protivila Sjedinjenim Državama i njihovim saveznicima na Bliskom istoku, posebno Izraelu. Pobunjenike je predstavljao kao islamističke ekstremiste koje podržava inostranstvo i tvrdio da bi bili lako poraženi da nijesu imali pomoć spolja. Odbacivao je i samu ideju da postoji umjerena sirijska opozicija.

Nakon što je Šara, bivši komandant Al Kaide, preuzeo vlast u Damasku, Asad je u pisanoj izjavi naveo da je “država pala u ruke terorizma”.

Ranije ove godine, prelazno rukovodstvo koje je preuzelo vlast nakon Asadovog pada saopštilo je da je pronašlo ostatke tajnog programa hemijskog oružja, uključujući sirovine i municiju sličnu onoj koja je korišćena u smrtonosnim napadima gasom tokom građanskog rata.

Asad je dosljedno negirao optužbe da je država odgovorna. U intervjuu za BBC 2015. godine djelovalo je da se podsmijeva optužbama da vojska baca takozvane barel-bombe – burad napunjenu eksplozivom koja izazivaju neselektivna razaranja – rekavši: “Nijesam čuo da vojska koristi burad, ili možda lonce za kuvanje.”

Asadu nije oduvijek bila namijenjena predsjednička funkcija. Hafez je za nasljednika pripremao drugog sina, Basela. Međutim, kada je Basel poginuo u saobraćajnoj nesreći 1994. godine, Bašar je od oftalmologa u Londonu, gdje je bio na postdiplomskim studijama, postao očigledni nasljednik.

Prvi dani njegove vladavine probudili su oprezni optimizam da bi u Siriji moglo doći do reformi, nakon što se vlast Hafeza al Asada od 1971. oslanjala na strahom obilježen bezbjednosni aparat. Međutim, ta nada ubrzo je nestala. Policijska država ostala je netaknuta, nastavljajući represiju koja je na kraju doprinijela izbijanju pobune protiv njegove vlasti 2011. godine.

Disidenti su zatvarani, dok su ekonomske reforme doprinijele onome što su američke diplomate u depeši ambasade iz 2008. godine, koju je kasnije objavio WikiLeaks, opisale kao “parazitski” nepotizam i korupciju.

Dok je elita prosperirala, suša je tjerala siromašne iz ruralnih područja u sirotinjske četvrti, gdje će kasnije buknuti pobuna.

Oženjen je Asmom Akras, bivšom investicionom bankarkom rođenom u Velikoj Britaniji, sa kojom ima troje djece.