Argumentovano čitanje umjetničkih pojava

Četiri kustoske cjeline uspostavljaju različite istraživačke perspektive, čijim se povezivanjem formira višeslojna slika crnogorske umjetnosti danas

“Crna Gora danas 2026”, drugo izdanje velikog istraživačko-izložbenog projekta Muzeja savremene umjetnosti Crne Gore, realizuje se u godini obilježavanja dvadeset godina od obnove nezavisnosti Crne Gore. Ovaj jubilej projektu daje poseban kulturni i simbolički okvir, povezujući istraživanje savremene umjetničke scene sa sagledavanjem njenih umjetničkih tendencija, pluralnosti i stvaralačkih procesa koji oblikuju crnogorski umjetnički prostor danas.

Projekat “Crna Gora danas 2026” Muzeja savremene umjetnosti Crne Gore predstavlja obuhvatno kustosko i muzeološko istraživanje aktuelne umjetničke produkcije, zasnovano na sagledavanju savremenosti kao složenog sistema estetskih, društvenih, kulturnih i individualnih procesa. Njegova stručna vrijednost proizilazi iz metodološki diferenciranog pristupa umjetničkoj sceni: četiri kustoske cjeline uspostavljaju različite istraživačke perspektive, čijim se povezivanjem formira višeslojna slika crnogorske umjetnosti danas.

Savremenu umjetnost posebno je zahtjevno proučavati upravo zbog vremenske blizine predmeta istraživanja. Istoričari umjetnosti i kustos suočavaju se sa umjetničkim pojavama čija istorijska valorizacija još traje, zbog čega su dokumentovanje, kontekstualizacija, komparativna analiza i prepoznavanje novih umjetničkih tendencija od posebnog značaja. “Crna Gora danas 2026” u tom smislu uspostavlja važnu istraživačku platformu: umjetnička scena sagledava se u trenutku svog aktivnog formiranja, uz očuvanje različitosti autorskih poetika i istovremeno prepoznavanje relacija koje ih povezuju sa širim kulturnim kontekstom.

Koordinaciju projekta potpisuju pomoćnica direktora za muzejske poslove Maša Vlaović i muzejske savjetnice Maja Dedić i Marina Čelebić. Njihova koordinatorska uloga ima poseban značaj u povezivanju složene kustoske, umjetničke, istraživačke i institucionalne strukture projekta. Projekat ovog obima zahtijeva usklađivanje različitih kustoskih metodologija, izložbenih prostora i velikog broja autorskih pozicija, uz očuvanje konceptualne koherentnosti cjeline. Upravo takav model rada potvrđuje savremeni muzej kao instituciju istraživanja i produkcije znanja, u kojoj izložba predstavlja rezultat stručnog procesa, a ne samo njegovu završnu prezentacionu formu.

Četiri segmenta – “Identitet”, “Žive slike”, “Dinamičke tačke i nevidljive linije” i “Otvoreno polje/umjetničke prakse i ideje prirode” – organizovana su kao komplementarna problemska polja. Svaki kustoski tim razvija autonomnu istraživačku liniju, dok se njihovim međusobnim odnosom uspostavlja šira interpretativna mreža projekta. Identitet, društvena stvarnost, individualni univerzumi, priroda, institucionalni narativi i odnosi moći tako postaju različite tačke iz kojih se ispituje savremeno umjetničko i društveno iskustvo.

Segment “Identitet” u Dvorcu Petrovića rezultat je zajedničkog kustoskog istraživanja koje sam razvijala sa kustoskinjama Natalijom Đuranović i Milicom Bezmarević. Naša koncepcija polazi od identiteta kao živog, promjenljivog i višeslojnog procesa, oblikovanog kroz lična sjećanja, tijelo, kulturnu pripadnost, društvene okolnosti i individualnu percepciju stvarnosti. Takvo razumijevanje identiteta korespondira sa savremenim humanističkim teorijama koje subjekt posmatraju u mreži odnosa sa kulturom, memorijom, zajednicom i sopstvenim iskustvom.

Umjetnici okupljeni u ovom segmentu koriste slikarstvo, skulpturu, instalaciju, crtež, fotografiju i video, čime se identitetsko pitanje artikuliše kroz različite medijske i poetičke postupke. Istraživački korpus segmenta čine umjetničke pozicije Aleksandre Božović, Aleksandra Vukotića, Ane Šćekić, Davida Delibašića, Dušana Đukića, Duška Miljanića, Duška Radovića, Đorđa Rašovića, Jakše Čalasana, Jovane Šarac Dakić, Katarine Tomašević Crawford, Kristine Pejović, Maše Jovović, Maje Šofranac, Marije Kape, Marije Mitrović (Mariek), Marije Vemić Abramović, Mila Mikija Popovića, Natalije Vujošević, Nikole Simanića, Sanje Raonić, Slavice Gvozdenović, Slobodana Slovinića, Stefana Todorovića, Svetlane Lane Bokan, Tadije Janičića, Teodore Nikčević, Tijane Vujović, Vidaka Radmilovića, Vildane Killian, Zorana Živkovića i Željka Reljića. Njihovo okupljanje unutar zajedničkog problemskog polja omogućava komparativno sagledavanje različitih generacijskih, medijskih i poetičkih artikulacija identiteta, pri čemu heterogenost autorskih pristupa postaje konstitutivni dio kustoskog istraživanja. Za naše kustosko istraživanje posebno je značajan odnos individualnog i kolektivnog identiteta, pripadanja, pamćenja i savremenih društvenih okolnosti. Umjetničko djelo u takvom konceptu postaje mjesto na kojem se lično iskustvo susrijeće sa kulturnim obrascima, a identitet se oblikuje kao proces čije značenje nastaje i mijenja se kroz odnos pojedinca prema svijetu.

Važan doprinos koncepciji predstavlja upravo zajednički kustoski rad zasnovan na ukrštanju stručnih interpretacija i različitih kustoskih senzibiliteta. Takav metod omogućio je da se umjetničke pozicije povežu bez gubitka njihove autorske posebnosti i da se “Identitet” uspostavi kao prostor dijaloga umjetnika, djela i publike. Posjetilac se uključuje u proces interpretacije, jer percepcija umjetničkog djela neizostavno uključuje njegovo sopstveno iskustvo i pamćenje.

Jednako jasno istraživačko polje uspostavljaju kustos Vuk Vuković i kustoskinja Teodora Nikčević u segmentu “Žive slike”, postavljenom u Perjaničkom domu. Njihova kustoska koncepcija usmjerena je na umjetničke prakse koje kroz savremene medije i različite umjetničke jezike kritički promišljaju svijet u kojem živimo. U središtu istraživanja nalaze se moć, društvena i politička nejednakost, tehnologija, tijelo, ljudska percepcija i komunikacija.

Ovaj segment precizno pokazuje povezanost umjetničke produkcije i društvenih procesa. Umjetnost se pojavljuje kao njihov aktivni učesnik, sposobna da prepozna strukture koje oblikuju svakodnevno iskustvo i učini ih predmetom kritičkog mišljenja. Vuković i Nikčević kroz slike, instalacije, video-radove i interdisciplinarne postupke ispituju načine na koje savremene društvene okolnosti ulaze u polje umjetničkog jezika. Umjetnički korpus postavke u Perjaničkom domu čine Damjan Brković, Milka Delibašić, Mišo Joskić, Lidija Nikčević, Luka Sekulić, Nađa Stamatović i Milena Vukoslavović, čije različite autorske pozicije omogućavaju da se naznačeni društveni, tehnološki i perceptivni fenomeni analiziraju kroz pluralitet umjetničkih jezika i iskustava. Posebnu analitičku vrijednost njihovom pristupu daje povezivanje tehnoloških promjena sa pitanjima percepcije, komunikacije i identiteta, čime se savremena umjetnost sagledava kao prostor dijaloga i kritičkog preispitivanja dominantnih narativa.

Intervencije u Parku Kruševac dodatno proširuju istraživanje odnosa umjetnosti i društvenog prostora. Video-rad Anđele Bulatović i prostorna instalacija Milice Janković izmještaju dio umjetničkog iskustva iz institucionalnog enterijera i uspostavljaju neposrednu komunikaciju sa javnim prostorom i publikom. Anđela Bulatović i Milica Janković time se, kao autorke radova realizovanih u Parku Kruševac, uključuju u ukupni umjetnički korpus segmenta “Žive slike”, proširujući njegovo istraživačko polje izvan granica galerijskog prostora. Time prostor izlaganja dobija aktivnu ulogu u konstituisanju značenja rada.

Kustoskinje Biljana Keković i Nikolina Zuber u Galeriji MSUCG kroz segment “Dinamičke tačke i nevidljive linije” istražuju individualne kosmologije – lične sisteme značenja koji se oblikuju kroz sjećanja, društvene odnose, iskustva i unutrašnje procese. Njihov kustoski koncept uvodi u projekat važnu epistemološku ravan: stvarnost se pojavljuje kroz pluralitet individualnih perspektiva, a umjetnički rad omogućava materijalizaciju onoga što pripada iskustvu, simbolu i imaginaciji.

U tom istraživačkom okviru okupljene su umjetničke pozicije Aleksandre Božović, Anite Ćulafić, Ankice Remiković, Branka Mrdaka, Danijele Stjepčević – Laušević, Darka Brajovića, Denisa Ćupića, Đorđija Bata Boljevića, Ele Božović, Igora Rakčevića, Luke Mrkaića, Marice Kuznjecov Boljević, Marka Markovića, Maše Laković, Matije Radovića, Milije Stojanović, Milijane Istijanović, Mladena Blaževića, Nikole Pavlićevića, Pavla Pejovića, Stefana Delića, Vahide Nimanbegu i Verice Bulatović – Filipović. Njihove autorske prakse uspostavljaju heterogeno polje individualnih iskustava, simboličkih sistema i imaginativnih struktura, omogućavajući da se kustoski koncept individualne kosmologije razmatra kroz mnoštvo međusobno različitih, ali relaciono povezanih umjetničkih perspektiva.

Posebna vrijednost njihovog istraživanja nalazi se u razumijevanju individualnog univerzuma kao promjenljive strukture. Fragmenti iskustva, simboli i imaginacija formiraju lične narative koji se razvijaju kroz nove susrete i odnose. “Dinamičke tačke” tako se mogu razumjeti kao mjesta intenziviranja iskustva, dok “nevidljive linije” označavaju relacije kroz koje se individualna značenja povezuju sa drugim iskustvima i perspektivama.

Keković i Zuber time otvaraju prostor za razmatranje umjetnosti kao oblika spoznaje koji uvažava subjektivnost i imaginaciju. Njihova koncepcija pokazuje da različite perspektive ne stvaraju zatvorene i međusobno izolovane svjetove. Naprotiv, kroz njihove dodire nastaju nove perspektive. U tom procesu umjetnost dobija značaj prostora intelektualne i imaginativne slobode u kojem se ustaljeni obrasci mišljenja mogu iznova ispitivati.

Kustoskinje Maja Dedić, Anita Ćulafić i Natalija Vujošević kroz “Otvoreno polje/umjetničke prakse i ideje prirode”, predstavljeno u Umjetničkom paviljonu ULUCG, razvijaju kustosko istraživanje koje kritički preispituje ustaljene hijerarhije i narative istorije umjetnosti. Njihov koncept usmjerava pažnju prema vidljivim i skrivenim slojevima crnogorskog umjetničkog pejzaža, prema glasovima koji su stekli dominantnu poziciju, kao i prema umjetničkim iskustvima koja su ostajala izvan institucionalnog fokusa.

Takvo istraživačko polje artikulisano je kroz radove i umjetničke pozicije Alekse Tomovića, Asje Mijović, umjetničkog dua Azra i Vuk, Biljane Keković, Bogdana Musovića, Bojane Lakićević, Boža Perovića, Darka Đurovića, Dijane Lazović, Dragana Karadžića, Đura Đedovića, Gordane Mijanović, Ivana Đurišića, Jelene Đukanović, Ksenije Borozan Popivoda, Ljubomira Ljuba Brajovića, Maje Marinović, Milene Mijović Durutović, Mila Masoničića, Natalije Đuranović, Nikoline Zuber, Sabahete Masličić, Sare Petrović, Savine Ražnatović, Sofije Đukanović, Suada Masličića, Tijane Dujović Liščević, Vitomira Srbljanovića, Vlada Grlića i Vladimira Kneževića. Širina ovog autorskog korpusa omogućava da se pitanja prirode, umjetničke vidljivosti, istorijskih hijerarhija i institucionalnih mehanizama posmatraju kao međusobno povezani fenomeni, a različite generacijske i poetičke pozicije kao relevantna građa za kritičko preispitivanje postojećih modela umjetničke istoriografije.

Ovaj segment time otvara jedno od temeljnih pitanja savremene muzeologije i istorije umjetnosti: na koji način institucije, selekcije i interpretativni modeli učestvuju u formiranju umjetničkog poretka. Kustoskinje prirodu uvode istovremeno kao temu i interpretativni ključ savremenosti, povezujući umjetničke prakse sa društvenim odnosima, oblicima moći i mogućnostima njihove transformacije.

Dijalog i zajedničko učešće dodatno određuju izložbu kao generativni dispozitiv novih narativa i kolektivnih imaginacija. Participativna dimenzija ovdje ima metodološku funkciju: znanje o umjetnosti nastaje kroz razmjenu, susret i preispitivanje postojećih interpretativnih obrazaca.

Performans “Vuk na travi” umjetničkog dua Azra i Vuk – Azre Mehonjić i Vuka Pekovića – dodatno zaoštrava pitanje umjetničkog autoriteta. Satiričnom intervencijom preispituju se istorijske i lokalne umjetničke mitologije i mehanizmi kroz koje se reprodukuje status “velikog” autora. U kontekstu cjeline, performans tako postaje kritički instrument analize kanona i kulturnog autoriteta.

Četiri istraživanja imaju jednaku važnost upravo zbog različitih metodoloških polazišta. U istraživanju segmenta “Identitet”, koje sam realizovala zajedno sa Natalijom Đuranović i Milicom Bezmarević, u središtu pažnje nalaze se procesi formiranja identiteta; Vuk Vuković i Teodora Nikčević analiziraju odnos umjetničke prakse i savremenih društvenih procesa; Nikolina Zuber i Biljana Keković istražuju individualne sisteme značenja, iskustvo i imaginaciju; Maja Dedić, Anita Ćulafić i Natalija Vujošević otvaraju pitanja prirode, kanona, institucionalne vidljivosti i odnosa moći. Koordinatorski rad Maše Vlaović, Marine Čelebić i Maje Dedić povezuje ove istraživačke pravce u zajednički muzeološki projekat.

Takva struktura predstavlja jednu od najvećih stručnih vrijednosti projekta “Crna Gora danas 2026”. Kustoski pluralizam ovdje ima jasnu metodološku svrhu: omogućava da se ista umjetnička scena analizira iz više disciplinarnih i interpretativnih perspektiva. Kustos se pojavljuje kao istraživač koji selekcijom, kontekstualizacijom i prostornim povezivanjem djela proizvodi argumentovano čitanje umjetničkih pojava, dok koordinacija uspostavlja odnos između pojedinačnih istraživanja i institucionalne cjeline.

U središtu čitavog procesa nalaze se umjetnici i njihove prakse. Raznovrsnost medija, poetika, generacijskih iskustava i problemskih interesovanja omogućava da projekat registruje složenost crnogorske umjetničke scene bez njenog svođenja na jednu estetsku ili istorijsku paradigmu. Umjetnička djela pritom funkcionišu i kao estetski objekti i kao specifični oblici saznanja: kroz njih se mogu analizirati subjektivnost, društveni odnosi, tehnologija, kulturno pamćenje, institucionalni sistemi, priroda i iskustvo savremenosti.

Sa muzeološkog stanovišta, projekat ima dodatnu vrijednost kroz proces dokumentovanja. Evidentiranje umjetničkih pozicija, kustoska istraživanja, izložbena dokumentacija i institucionalna obrada stvaraju primarnu građu za buduće istorijsko-umjetničke analize. Današnja savremenost na taj način postaje dokumentovana istorijska građa, dostupna budućoj interpretaciji, komparaciji i kritičkoj valorizaciji.

Iz pozicije kustoskinje i jedne od autorki koncepcije segmenta “Identitet”, projekat “Crna Gora danas 2026” sagledavam upravo kroz sinergiju umjetničkog, kustoskog i institucionalnog rada, ali i kroz iskustvo neposrednog učešća u istraživačkom procesu koji pojedinačne kustoske perspektive povezuje u širu muzeološku cjelinu. Posebnu vrijednost projekta nalazim u njegovoj sposobnosti da različitost pretvori u produktivan istraživački odnos: između umjetnika različitih generacija, između medija i poetika, između kustoskih metodologija i između četiri izložbena prostora. U tom odnosu svaki kustoski tim zadržava prepoznatljivost svog istraživanja, a svaki umjetnik autonomiju sopstvenog umjetničkog iskaza.

Projekat “Crna Gora danas 2026” stoga predstavlja značajan model sistematskog proučavanja savremene crnogorske umjetnosti. Njegov koncept objedinjuje istraživanje, kustosku interpretaciju, umjetničku produkciju, institucionalnu memoriju i javno izlaganje u cjelovit metodološki proces. Suštinska vrijednost projekta ogleda se u novim znanjima koja generiše o savremenoj umjetničkoj sceni, kao i u dokumentacionoj osnovi namijenjenoj budućim istoriografskim istraživanjima. Kroz zajednički rad koordinatorki, kustoskih timova i autora konstituiše se višeglasna i teorijski utemeljena slika crnogorske umjetnosti, otvorena za dalji dijalog, nova istraživanja i savremene interpretativne modele.

(Autorka je istoričarka i teoretičarka umjetnosti)