Može li Tramp da izvede SAD iz NATO-a?

Nedavne izjave bivšeg američkog predsjednika Donalda Trampa, u kojima je otvoreno najavio mogućnost povlačenja Sjedinjenih Američkih Država iz Sjevernoatlantskog saveza (NATO), ponovo su pokrenule intenzivne rasprave o budućnosti transatlantske bezbjednosne arhitekture. Tramp je svoju namjeru da istupi iz ovog vojnog pakta, koji broji 77 godina postojanja, argumentovao, između ostalog, odbijanjem evropskih država članica da upute plovila radi deblokade strateški vitalnog Hormuškog moreuza, smještenog u blizini Irana. Ovakve prijetnje samo su dodatno intenzivirale njegove dugogodišnje kritike upućene alijansi, dovodeći u pitanje stabilnost najvažnijeg stubu zapadne odbrane. Centralno pitanje koje se postavlja jeste da li predsjednik Sjedinjenih Država posjeduje ustavno utemeljenu moć da samostalno donese takvu odluku, zaobilazeći Kongres.

Sjevernoatlantski savez, osnovan davne 1949. godine, ujedinio je evropske države, Sjedinjene Američke Države i Kanadu sa primarnim zadatkom suprotstavljanja prijetnji od sovjetske agresije. Od svog osnivanja, ovaj pakt je neprestano služio kao fundamentalni oslonac za sigurnost i stabilnost zapadnog svijeta. Prema trinaestom članu Sjevernoatlantskog ugovora iz 1949. godine, svaka država članica ima pravo da istupi iz saveza, pod uslovom da o svojoj namjeri prethodno obavijesti vladu Sjedinjenih Američkih Država godinu dana unaprijed. Američka administracija potom ima obavezu da o toj formalnoj "notifikaciji o otkazivanju" zvanično informiše sve preostale države potpisnice. Zanimljivo je da, uprkos svim geopolitičkim promjenama i izazovima tokom više od sedam decenija, nijedna članica NATO-a nikada nije aktivirala ovu klauzulu o povlačenju, što svjedoči o dugotrajnoj koheziji i važnosti saveza.

Pravni stručnjaci ukazuju na kompleksnost američkog ustavnog poretka po pitanju međunarodnih sporazuma. Dok Ustav Sjedinjenih Država jasno precizira da predsjednik posjeduje nadležnost za zaključivanje međunarodnih ugovora, uz obavezni savjet i saglasnost Senata – za šta je neophodna podrška dvije trećine od ukupno 100 senatora – on ostaje potpuno nedorečen kada je riječ o proceduri istupanja iz takvih obavezujućih akata. Upravo ta ustavna praznina dovela je do značajne zakonodavne intervencije. Naime, Kongres je tokom 2023. godine izglasao, a tadašnji predsjednik Džo Bajden, član Demokratske partije, potom i potpisao, zakonodavni akt koji striktno zabranjuje bilo kom budućem američkom predsjedniku da jednostrano suspenduje, okonča, raskine ili povuče Sjedinjene Američke Države iz osnivačkog ugovora NATO-a. Ova zabrana je uslovljena, osim ukoliko takvu odluku ne podrži kvalifikovana dvotrećinska većina u Senatu, koji, kao što je poznato, broji stotinu članova. Ovaj ključni propis inkorporiran je kao amandman u opsežni godišnji Zakon o ovlašćenjima za nacionalnu odbranu (NDAA) za fiskalnu 2024. godinu, koji detaljno definiše politiku Pentagona.

Ipak, pravna scena u Sjedinjenim Državama po pitanju povlačenja iz međunarodnih ugovora ostaje zamagljena i podložna različitim interpretacijama. Tokom prvog mandata Donalda Trampa, tačnije 2020. godine, pravni savjetnik Ministarstva pravde iznio je stav da je predsjednik, a ne zakonodavni organ, jedini nosilac ovlašćenja za istupanje iz ovakvih sporazuma. Ovaj stav bi, kako se navodi u izvještaju Kongresne istraživačke službe iz februara 2026. godine, mogao poslužiti izvršnoj vlasti kao ključni argument pred sudom, ukoliko pitanje povlačenja iz NATO-a dođe do pravosudnih instanci. U tom scenariju, administracija bi mogla da tvrdi da je spomenuti amandman iz NDAA zakona neustavan. Istorija američke diplomatije bilježi nekoliko slučajeva gdje su predsjednici samostalno povlačili državu iz međunarodnih sporazuma bez eksplicitnog odobrenja Kongresa. Značajan primjer je Trampovo istupanje iz Sporazuma o otvorenom nebu 2020. godine, pakta koji je obuhvatao 35 država i omogućavao nenaoružane nadzorne letove iznad teritorija članica. Ukoliko bi se eventualna Trampova odluka o povlačenju iz NATO-a našla pred američkim sudovima, pravni izazovi bi bili kompleksni, uključujući i pitanje ko bi uopšte imao pravni interes da ospori takvu predsjedničku akciju. Važno je napomenuti da Vrhovni sud SAD, čija konzervativna većina često donosi odluke u korist bivšeg predsjednika Trampa, nikada do sada nije razmatrao meritum nekog slučaja koji se odnosi na suštinsko povlačenje iz međunarodnog ugovora.

Donald Tramp je tokom godina neprekidno izražavao oštre kritike na račun NATO-a, često ga karakterišući kao zastarjeli savez koji neopravdano opterećuje američke poreske obveznike. Njegova najnovija izjava, data u srijedu, potvrdila je da "apsolutno" razmatra povlačenje Sjedinjenih Država iz saveza, uz otvoreno pozivanje na "gađenje prema NATO-u". Ove riječi dobile su dodatnu težinu jer su izrečene samo nekoliko časova nakon što je ministar odbrane Pit Hegset odbio da javno reafirmira posvećenost SAD ključnom principu kolektivne odbrane NATO-a, koji je sadržan u članu 5 Ugovora. Analitičari i eksperti za međunarodne odnose ističu da srž problema ne leži toliko u samim zakonskim odredbama, koliko u fundamentalnom nedostatku političke i vojne posvećenosti. Maks Bergman, istaknuti bivši zvaničnik Stejt departmenta i sadašnji direktor Programa za Evropu, Rusiju i Evroaziju pri uglednom Centru za strateške i međunarodne studije, jasno je iznio svoj stav: "Ukoliko predsjednik i vojska nijesu istinski posvećeni NATO-u i, šire posmatrano, evropskoj bezbjednosti, smatram da je manevarski prostor Kongresa za efikasno sprečavanje takvih poteza izuzetno ograničen." Ovo ukazuje da je politička volja na vrhu izvršne vlasti presudnija od formalnih pravnih prepreka.

Zanimljiv obrt u političkom diskursu predstavlja pozicija Marka Rubija, koji je, kao tadašnji republikanski senator sa Floride, bio jedan od ključnih predlagača spomenutog amandmana u NDAA zakonu, zajedno sa demokratskim senatorom Timom Kejnom iz Virdžinije. Taj amandman, podsjetimo, izričito zabranjuje korištenje bilo kakvih američkih sredstava za finansiranje procesa povlačenja iz NATO-a. Međutim, Rubio, koji sada zauzima pozicije Trampovog državnog sekretara i savjetnika za nacionalnu bezbjednost, nedavno je u utorak izjavio da će Vašington morati temeljno preispitati svoje odnose sa NATO-om nakon eskalacije sukoba sa Iranom. Taj sukob je, prema njegovim riječima, započeo 28. februara serijom američkih i izraelskih vazdušnih udara. Ova izjava signalizira potencijalnu promjenu u stavu, ili barem složenost, unutar Trampovog kruga bliskih saradnika, dodatno komplikujući već zamršenu debatu o budućnosti američkog angažmana u Savezu.