Djevojčice najviše stradaju, dječaci ostaju nevidljive žrtve

Crna Gora je usvojila Strategiju prevencije i zaštite djece od nasilja za period od 2025. do 2029. godine, s ambicioznim ciljem uspostavljanja nulte tolerancije prema svim oblicima nasilja nad djecom. Međutim, Izvještaj o napretku za 2025. godinu, koji analizira prvu godinu implementacije Akcionog plana, ukazuje na postojanje duboko ukorijenjenih rizika i značajnih izazova koji usporavaju reforme. Iako su određene aktivnosti poput obuka za stručna lica i podrške nevladinom sektoru uspješno započete, dokument naglašava da je većina planiranih ciljeva ostvarena samo djelimično, prvenstveno zbog kašnjenja u izmjenama zakonskog okvira. Konačni uspjeh predviđenih reformi, koje teže osnaživanju djece i obezbjeđivanju sigurnog okruženja u porodici, školama i digitalnom prostoru do 2028. godine, uveliko će zavisiti od istrajnosti u sprovođenju mjera tokom naredne, 2026. godine, kada je planiran završetak najvećeg dijela započetih aktivnosti. Strategija se posebno fokusira na rodnu ravnopravnost i zaštitu najranjivijih kategorija.

Izvještaj detaljno razmatra specifičnu ranjivost djevojčica, ističući da su one često izložene većim rizicima usljed tradicionalnih obrazaca socijalizacije. Djevojčice se, naime, često vaspitavaju da budu "poslušne" i da izbjegavaju sukobe, što direktno utiče na njihovu manju spremnost da prijave nasilje ili da se suprotstave uznemiravanju. S druge strane, dječaci se podstiču da demonstriraju "snagu" i da ne iskazuju strah ili emocije. Ova rodna nejednakost manifestuje se i u digitalnom okruženju, gdje su djevojčice znatno izloženije seksualnom uznemiravanju i ucjenama. "Djevojčice su češće izložene onlajn seksualnom uznemiravanju, ucjenama i zloupotrebi fotografija dok su dječaci češće izloženi pritisku da učestvuju u rizičnim ili agresivnim onlajn izazovima kako bi dokazali „muškost“," navodi se u dokumentu. Nedovoljna digitalna pismenost roditelja i nastavnika dodatno doprinosi neadekvatnoj zaštiti djece od ovih rodno specifičnih rizika.

U obrazovnim institucijama prepoznat je nedostatak rodno osjetljive politike i prakse. Školski programi i procedure često ne prepoznaju specifične oblike rodno zasnovanog nasilja, poput seksualnog uznemiravanja ili onlajn rodno zasnovanog nasilja. "Nastavnici i vaspitači su nedovoljno obučeni za prepoznavanje rodnih aspekata nasilja," upozorava izvještaj. Pored toga, postoje ozbiljni strukturni izazovi koji značajno usporavaju reforme i ograničavaju domet Strategije. Jedan od ključnih problema je nedostatak stručnog kadra i odliv kvalifikovanih stručnjaka. "Ovaj problem se prije svega odnosi na nedovoljan broj stručnih radnika, ali i na nedostatak prostornih i organizacionih kapaciteta potrebnih za pružanje kvalitetnih usluga zaštite djece od nasilja," precizira dokument. Navodi se da pružaoci usluga, bilo javne ustanove ili nevladine organizacije, često raspolažu ograničenim brojem zaposlenih koji su već preopterećeni, što otežava implementaciju i unapređenje novih mjera podrške djeci žrtvama nasilja. Reforma, koja zahtijeva nove kompetencije, individualizovani pristup i intenzivan rad sa porodicama, još uvijek nije dovoljno zastupljena.

Finansijska ograničenja predstavljaju još jedan ozbiljan izazov. Ona su dodatno uslovljena ograničenim kapacitetima lokalnih samouprava, koje često nemaju dovoljno sopstvenih prihoda za održivo finansiranje usluga socijalne i dječje zaštite. Takođe, nedostaju razvijeni mehanizmi za povlačenje sredstava iz međunarodnih fondova, što čini sistem zavisnim od projektnih i donatorskih sredstava, ne obezbjeđujući dugoročnu održivost. Procesi izrade i usaglašavanja zakonskih rješenja traju predugo zbog složenih međusektorskih i međunarodnih konsultacija, što usporava reforme. Usluge zaštite djece ostaju pretežno centralizovane, čineći ih manje dostupnim djeci u manjim sredinama, a regionalne razlike u dostupnosti usluga su zabrinjavajuće, posebno u pogledu specijalizovanih servisa za djecu žrtve seksualnog nasilja. Iako je model Dječje kuće – Barnahus, koji obezbjeđuje sveobuhvatnu medicinsku, psihološku, socijalnu i pravnu podršku na jednom mjestu, međunarodno prepoznat kao najefikasniji, Crna Gora ga još uvijek nema u punom kapacitetu.

Tokom implementacije Akcionog plana za 2025. godinu, nisu identifikovane direktne normativne prepreke koje bi diskriminisale djecu po osnovu roda. Međutim, prepoznati su indirektni rodno uslovljeni rizici koji proističu iz tradicionalnih rodnih uloga, ekonomske zavisnosti žena, dvostruke diskriminacije žena sa invaliditetom i ograničenog pristupa informacionim tehnologijama. Za 2026. godinu preporučuje se dodatna integracija rodno odgovornog budžetiranja i sistematsko prikupljanje rodno razvrstanih podataka. Ovo je ključno za preciznije praćenje uticaja javne politike na djevojčice i dječake i za efikasnije usmjeravanje budućih intervencija. Zaštita djece od nasilja prevazilazi puku stratešku dokumentaciju; ona je fundamentalno pitanje društvene odgovornosti i kolektivne spremnosti da sistem u potpunosti podrži svako dijete koje trpi nasilje – bilo da je riječ o fizičkom, emocionalnom, seksualnom ili onlajn zlostavljanju.