Analiza: Vojne akcije SAD i Izraela i paradoksalna stabilizacija iranskog režima

Nedavna vojna intervencija Sjedinjenih Američkih Država i Izraela protiv Irana, koja je imala za cilj slabljenje tamošnjeg režima, čini se da je proizvela paradoksalan efekat: umjesto kolapsa, Islamska Republika Iran doživjela je svojevrsnu regeneraciju, sa novom generacijom lidera na vlasti, jednako radikalnom i odlučnom kao i njihovi prethodnici. Ova američko-izraelska ofanziva, pokrenuta sa ambicijom eliminacije ajatolaha Alija Hameneija i njegovog najužeg kruga u subotu, 28. februara, uslijedila je nakon niza događaja koji su ukazivali na unutrašnje slabosti iranske vlasti. Samo mjesec dana prije toga, 11. februara, obilježeno je 47 godina od Islamske revolucije, jubilej koji je vrhovni vođa Hamenei dočekao u sumornoj atmosferi, suočen sa posljedicama brutalnog gušenja protesta bez presedana. Uprkos tome što je režim pretrpio značajne udarce i ostao bez svog nominalnog vrha, aktuelna konfrontacija izgleda da je doprinijela njegovoj neočekivanoj konsolidaciji.

Jubilej 47 godina od Islamske revolucije, obilježen 11. februara, bio je daleko od slavljeničkog za ajatolaha Alija Hameneija. Kao vrhovni vođa Islamske Republike Iran od 1989. godine, on se suočavao sa dubokom unutrašnjom krizom. Mjesec dana prije jubileja, režim je sproveo brutalni obračun sa protestima koji su potresali zemlju, rezultirajući smrću najmanje 7.000 ljudi u naknadnoj represiji. Ovi događaji značajno su kompromitovali autoritet ajatolaha. Dodatnu nestabilnost unosile su žestoke frakcijske borbe unutar Korpusa islamske revolucionarne garde (IRGC), posebno u kontekstu Hameneijevog razmatranja da za svog nasljednika imenuje sina Modžtabu. Upravo u ovom osjetljivom periodu, predsjednik Sjedinjenih Država, Donald Tramp, sastao se sa izraelskim premijerom Benjaminom Netanjahuom po šesti put od svog povratka u Bijelu kuću u januaru 2025. godine. Na ovom sastanku, dvojica čelnika postigla su dogovor o pokretanju opsežne vojne kampanje protiv Irana, dok su istovremeno Trampovi emisari održavali fasadu diplomatskih pregovora sa Teheranom. Američko-izraelska vojna operacija, koja je počela 28. februara ujutro, imala je za cilj eliminaciju ajatolaha Hameneija i njegovog najužeg kruga saradnika, ali je, umjesto očekivanog sloma, dovela do složenog procesa reorganizacije unutar iranskog političkog i vojnog aparata.

Sličan, neočekivani razvoj događaja mogao se primijetiti već u septembru 1980. godine, kada je Irak, pod vođstvom Sadama Huseina, izvršio invaziju na Iran. Husein je bio uvjeren u brzi kolaps Islamske Republike, oslonjen na procjene o njenoj unutrašnjoj slabosti, obilježenoj frakcijskim sukobima, terorizmom i kurdskim pobunama. Institucije novouspostavljenog režima bile su još uvijek krhke, formirane u atmosferi neprekidne krize. Međutim, umjesto očekivanog raspada, invazija je izazvala snažan talas nacionalnog jedinstva, koji je konsolidovao režim ajatolaha Homeinija. Iranski piloti, obučavani od strane američkih instruktora u predrevolucionarnom periodu šahove vladavine, pokrenuli su odvažnu vazdušnu kontraofanzivu duboko unutar iračke teritorije. Istovremeno, islamistička propaganda podstakla je masovni priliv dobrovoljaca u regrutne centre, stvarajući patriotski zanos koji je ojačao Korpus islamske revolucionarne garde (IRGC). Ideološka mobilizacija IRGC-a ubrzo je nadmašila efikasnost regularne vojske. Zbog neuspjeha Ujedinjenih nacija da osude iračku agresiju, Islamska Republika je uspješno predstavila sukob kao borbu protiv međunarodnog "bezbožništva", istovremeno diskretno primajući značajnu podršku od Izraela. Huseinov san o brzoj pobjedi pretvorio se u dugotrajan rat iscrpljivanja, koji je kulminirao prelaskom iranskih trupa u Irak u julu 1982. godine. Ni ovaj preokret u korist Teherana nije donio odlučujuću pobjedu, pa je sukob trajao još šest godina prije uspostavljanja statusa kvo. Prije svoje smrti u junu 1989. godine, Homeini je mudro pripremio proces nasljeđivanja, imenovanjem Hameneija, čime je osigurao opstanak svog režima, dajući prednost političkoj lojalnosti nad religijskom harizmom.

Paralelno sa istorijskim lekcijama, savremeni događaji u Gazi takođe su demantovali iluzije o brzoj vojnoj pobjedi i eliminaciji protivnika. Još u oktobru 2023. godine, upozoreno je da izraelska vojna kampanja, posebno bez jasne političke strategije, nosi rizik da omogući Hamasu da se "održi u Gazi, čak i na zgarištu". Dvije i po godine kasnije, sukob je rezultirao zastrašujućim brojem ljudskih žrtava i neprocjenjivim materijalnim razaranjima. Iako Izraelske odbrambene snage (IDF) kontrolišu više od polovine palestinske enklave, Hamas i dalje zadržava snažan uticaj nad preostalim dijelom teritorije, gdje skoro dva miliona ljudi živi u izuzetno teškim uslovima. Uprkos likvidaciji desetina lidera i stotina pripadnika Hamasa, sposobnost islamističkog pokreta da se reorganizuje i obnovi svoje snage nije značajno umanjena. Premijer Netanjahu je, u međuvremenu, ostao pri svom odbijanju da podrži kredibilnu palestinsku alternativu Hamasu, čime je praktično ostavio ovoj grupi širom otvoren politički prostor. Stoga, ako Izrael nije uspio da eliminiše Hamas iz Pojasa Gaze, relativno male teritorije od 365 kvadratnih kilometara, uprkos potpunoj opsadi i intenzivnom bombardovanju, izuzetno je teško zamisliti kako bi zajednička američko-izraelska vojna kampanja mogla uspjeti u rušenju Islamske Republike Iran, države čija je površina tri puta veća od Francuske.

U svjetlu ovih istorijskih i savremenih paralela, strategija američkog predsjednika Trampa, koja je prvobitno zahtijevala bezuslovnu predaju Irana, sada se čini da evoluira ka scenariju nalik venecuelanskom. On, naime, izgleda da se nada postizanju "dogovora" sa navodno obezglavljenim i oslabljenim režimom, vjerujući da će to biti moguće iz pozicije snage. Međutim, umjesto očekivanog rasula, frakcije unutar Korpusa islamske revolucionarne garde ujedinile su se oko ajatolaha Modžtabe Hameneija, čime su efektivno podržale dinastičko nasljeđivanje vlasti, sve to pod okriljem "mučeništva" prethodnog vrhovnog vođe. I u Gazi i u Iranu, pokazalo se da su periodi rata i nacionalne žalosti paradoksalno išli na ruku islamističkim vlastima. Žeđ za osvetom, podstaknuta ratnim stradanjima, obezbijedila je stalan priliv novih regruta, jačajući otpor. U oba slučaja, i u Iranu i u Palestini, civilno stanovništvo je platilo najvišu cijenu, suočavajući se sa katastrofalnim posljedicama, što se može pripisati, u određenoj mjeri, nefleksibilnosti i kratkovidosti Sjedinjenih Država i Izraela u pristupu ovim složenim regionalnim konfliktima. Umjesto destabilizacije, intervencija je možda nehotice doprinijela konsolidaciji protivnika.