CNN: Kružni tok od 1,5 miliona dolara koji ne vodi nikuda – lice “Orbanove ekonomije”

Kritičari premijera Viktora Orbana kažu da su ovakvi građevinski projekti finansirani iz fondova EU spomenik ekonomskom sistemu koji je njegova vlada izgradila tokom 16 godina na vlasti.

Njegov izborni uspjeh, kažu oni, počiva na upornom demonizovanju Evropske unije — prikazujući je kao dekadentnu, liberalnu i korumpirajuću silu u Mađarskoj — dok istovremeno bez problema prihvata ogromne količine novca iz nje

Tabla ponosno objavljuje da je kružni tok u blizini Zalaegeršega, na zapadu Mađarske, izgrađen sa 500 miliona forinti (oko 1,5 miliona dolara) iz fondova Evropske unije.

Kružni tok je izgrađen da opslužuje kontejnerski terminal na novoj željezničkoj pruzi, koja bi ovom kontinentalnom dijelu centralne Evrope trebalo da omogući bolji pristup moru. Umjesto da prolazi kroz Budimpeštu, glavni grad Mađarske, roba koja stiže sa jadranske obale brzo bi prolazila kroz zapad zemlje ka Slovačkoj, Češkoj, Poljskoj i dalje.

Ali postoji problem. Godinama nakon što je kružni tok izgrađen, željezničke pruge i dalje nema. Umjesto toga, kružni tok neiskorišćen stoji usred polja, čekajući da mađarska vlada izgradi prugu koja bi ga učinila korisnim, piše CNN.

Kritičari premijera Viktora Orbana kažu da su ovakvi građevinski projekti finansirani iz fondova EU spomenik ekonomskom sistemu koji je njegova vlada izgradila tokom 16 godina na vlasti. Njegov izborni uspjeh, kažu oni, počiva na upornom demonizovanju Evropske unije — prikazujući je kao dekadentnu, liberalnu i korumpirajuću silu u Mađarskoj — dok istovremeno bez problema prihvata ogromne količine novca iz nje.

Veliki dio tog novca potekao je iz inicijativa namijenjenih da pomognu siromašnijim i novijim članicama bloka — od kojih su mnoge nekada bile dio Varšavskog pakta — da sustignu svoje bogatije susjede na Zapadu. Ali, uoči ključnih parlamentarnih izbora u nedjelju, protivnici se pitaju šta Mađarska ima da pokaže za sav taj novac, ukazujući na niz projekata koje nazivaju projektima taštine, kao i na nedovršene ili nepotrebne građevinske poduhvate.

"Orban je tokom 2010-ih bio vrhunski rentijer Evropske unije. To je bila svjesna strategija“, rekao je za CNN Krištijan Orban (nije u srodstvu), osnivač investicione firme Oriens u regionu. On je takođe ukazao na uspjeh vlade u povlačenju dodijeljenih sredstava u poređenju sa susjedima, dodajući da je Orban „uspio da dovede ogromnu količinu novca iz EU".

Kružni tok kod Zalaegeršega, o kojem je prvi pisao mađarski istraživački sajt Atlatso, jedan je od desetina hiljada projekata u Mađarskoj koji su dobili sredstva EU otkako je Viktor Orban došao na vlast. Tibor Navračiš, ministar regionalnog razvoja, rekao je prošle godine u mađarskom parlamentu da je EU finansirala 52.000 projekata u zemlji tokom budžetskog perioda 2014–2020.

Ištvan Janoš Tot, direktor Centra za istraživanje korupcije u Budimpešti, koji je iz Zalaegeršega, rekao je da je taj kružni tok klasičan primjer "bijelog slona" — građevinskog projekta koji je skup za izgradnju, a često i za održavanje, ali donosi malu korist.

"Bez evropskih fondova, Orban ne bi mogao da uspostavi ovakav sistem", rekao je Tot za CNN.

Organizacija za praćenje korupcije Transparensi internešenel rangirala je Mađarsku kao najkorumpiraniju zemlju u EU. CNN je zatražio komentar od mađarskog Ministarstva vanjskih poslova i kabineta premijera. Mađarska vlada obično negira optužbe za korupciju ili optužuje svoje protivnike da su i sami korumpirani.

Radovi na kružnom toku počeli su tokom aktuelnog budžetskog perioda EU, koji traje do 2027. Nakon kupovine parcele zemljišta, Metrans — logistička kompanija koja posluje u regionu — planirala je da izgradi kontejnerski terminal koji bi bio povezan sa novom željezničkom prugom, čija je izgradnja takođe bila planirana.

Na ceremoniji 2021. godine, mađarski ministar vanjskih poslova Peter Sijarto položio je kamen temeljac za novi terminal. Do kraja 2023, lokalna samouprava je — uz pomoć sredstava EU — izgradila kružni tok koji je trebalo da podrži logistiku oko terminala, rekao je za CNN Zoltan Balajić, gradonačelnik Zalaegeršega.

Ali kada je CNN posjetio lokaciju u aprilu, nije bilo nikakvih znakova da je počela izgradnja planirane željezničke pruge. Balajić je rekao da je projekat i dalje u fazi javne nabavke. Ko god dobije ugovor na tenderu, imaće više od dvije godine da izgradi prugu, izvijestio je Atlatso, što znači da željeznica — ako bude izgrađena — možda neće biti završena prije 2029.

Kružni tok kod Zalaegeršega nije jedini nedovršeni ili beskorisni projekat u Mađarskoj koji je dobio sredstva EU. Dejvid Presman, bivši ambasador SAD u Mađarskoj, rekao je tokom svog mandata da građevinski projekti nijesu uvijek opravdavali očekivanja.

"Baš lijep pogled sa još jedne mađarske 'šetnice iznad šumskih krošnji', finansirane iz fondova EU, u Hatvanu", napisao je na društvenim mrežama 2024. godine, objavljujući fotografije na kojima stoji na šetnici — a šume nigdje na vidiku.

Drugi primjeri, o kojima su izvještavali mađarski mediji, uključuju "vidikovac" koji bi trebalo da turistima pruži pogled na okolinu, ali je visok manje od jednog metra.

Kritičari kažu da je Mađarska prepuna takvih projekata, često finansiranih od iste institucije protiv koje Orban stalno govori.

"Umjesto da se suoči sa ekonomijom koja se raspala, Orban upire prstom u spoljne sile koje navodno haraju… a koje, tobože, predstavljaju prijetnju Mađarima i mađarstvu", rekao je Presman za CNN.

"Lideru zemlje koja je proglašena najkorumpiranijom u Evropskoj uniji mnogo je lakše da govori o ‘civilizacijskim borbama’ nego da objasni ogromno bogatstvo koje je njegova porodica stekla dok njegov narod i ekonomija trpe", rekao je on.

Pitanje fondova EU igra značajnu ulogu u kampanji za parlamentarne izbore u nedjelju.

Od 2022. godine, Evropska komisija zadržava sredstva namijenjena Mađarskoj zbog zabrinutosti u vezi sa nazadovanjem demokratije i nezavisnošću pravosuđa. Od prošle godine, oko 18 milijardi eura (21 milijarda dolara) i dalje je blokirano — što predstavlja oko 10 odsto BDP-a zemlje. Krajem prošle godine, poslanici Evropskog parlamenta ponovo su izrazili zabrinutost zbog kršenja vladavine prava u Mađarskoj, kao i zbog korupcije i "zloupotrebe fondova EU", navodi CNN.

Krištijan Orban, ekonomista, rekao je da je priliv fondova EU tokom prve decenije Orbanove vlasti značio da je „mogao da se izvuče sa mnogim stvarima, uključujući korupciju i zanemarivanje javnih službi, jer je mogao da obezbijedi postepeno poboljšanje životnog standarda ljudima koji na to nijesu bili navikli". Sada, kada su ta sredstva blokirana, taj dogovor se raspada, rekao je on.

Orban i njegovi saveznici, uključujući potpredsjednika SAD Džej-Dija Vensa, koji je ove sedmice doputovao u Budimpeštu da podrži premijera, optužili su EU da se miješa u izbore u Mađarskoj zbog uskraćivanja sredstava. Komisija, međutim, insistira da članice EU moraju poštovati vladavinu prava da bi dobile sredstva.

Peter Mađar, lider opozicione stranke Tisa, obećao je da će odblokirati isplate iz EU tako što će otkloniti zabrinutost Brisela zbog demokratskog nazadovanja u Mađarskoj. On je snažno vodio kampanju protiv korupcije, optužujući Orbana i njegove bliske saradnike da su se obogatili dok je zemlja osiromašila. Ipak, Mađar bi se suočio sa ozbiljnim izazovom da ispuni zahtjeve EU i odblokira dio sredstava prije roka 31. avgusta.

Tisa u većini anketa ima dvocifrenu prednost nad Orbanovom strankom Fides više od godinu dana. Iako bi pobjeda Mađara značila kraj onoga što je stručnjak za korupciju Tot opisao kao Orbanov pristup prema EU po principu "ujedi ruku koja te hrani", Mađarskoj će i dalje biti potrebna finansijska pomoć iz Brisela — uključujući i za Zalaegeršeg.

Balajić, gradonačelnik, rekao je da će, kada mađarska vlada izgradi planiranu željezničku prugu, njegova opština tada moći da izgradi i drugi kružni tok kako bi pomogla logistici oko kontejnerskog terminala. To će koštati dodatnih 954 miliona forinti (oko tri miliona dolara), rekao je za CNN — takođe iz fonda EU.