Digitalna “Lolita”: Romska zvijezda vještačke inteligencije podijelila javnost 

 <!—->

Žena maslinaste kože i prodornog pogleda pjeva na grubom rumunskom o životu na ivici društva. I milioni Rumuna je slušaju. Video-snimci Lolite Čerčel početkom 2026. sakupili su milione klikova na društvenim mrežama u Rumuniji. Pritom ta žena uopšte ne postoji.

Lolita Čerčel je potpuno virtuelno stvorena alatima vještačke inteligencije. Njeno lice je generisano pomoću softvera, njen glas je sintetički napravljen, a muziku je komponovao program. „Čerčel“ na rumunskom znači „minđuša“ i to je naslov njene prve pjesme, koji je postao i njeno prezime. Sve kod Lolite oblikovano je prema zamislima jednog rumunskog grafičara koji želi da ostane anoniman i koji sebe jednostavno naziva “Tom”.

Tom opisuje Lolitin stil kao “balkanski trip-hop”. Međutim, mnogim rumunskim slušaocima on snažno liči na manele, pop-folk žanr sa osmanskim uticajima, uporediv sa turbo-folkom iz bivše Jugoslavije. U Rumuniji se taj žanr često povezuje sa romskom zajednicom, ali je odavno postao dio muzičkog mejnstrima.

<!—->

Na ivici društva
Tom je u školskim danima repovao, a kasnije je studirao filmsku režiju, ali bez većih uspjeha. Godinama kasnije u jednoj biblioteci naišao je na zbirku pjesama iz 1941. godine pod naslovom „Kantiče ciganešti” rumunskog pjesnika Mirona Radua Paraskiveskua, što otprilike znači “Ciganske pjesme”. Danas se taj naziv smatra uvrjedljivim izrazom za romsku zajednicu i ona ga uglavnom odbacuje. Knjiga je objavljena u vrijeme kada su Romi u Rumuniji proživljavali jednu od najmračnijih faza svoje istorije: deportacije tokom Drugog svjetskog rata koje je sprovodio režim u Bukureštu, saveznik nacističke Njemačke, pri čemu je umrlo na desetine hiljada ljudi.

Paraskivesku je o Romima pisao sa simpatijom, ali iz spoljne perspektive, poetski, a ne kao hroničar ugrožene zajednice. Ti tekstovi su inspirisali Toma da se vrati muzici. Tehničke mogućnosti su uradile ostalo: “Lolita je nastala kada su moja radoznalost i dostupni alati došli do nivoa na kojem sam mogao da napravim glas kakav sam želio.”

Četiri mjeseca Tom je radio na tom liku. Kaže da je Lolita inspirisana ljudima iz prekarnog sloja u njegovom rodnom gradu na istoku Rumunije, kao i sa južnoevropske periferije. Inspiraciju za tekstove Tom je skupljao tokom večernjih šetnji sa psom — “nefiltrirane, gramatički nesavršene, žive riječi”.

Od samog početka, kaže Tom, bilo je potpuno javno da je Lolita proizvod vještačke inteligencije. Ipak naglašava da nije želio da stvori romski lik. Lolita je “jednostavno žena sa Balkana”. Za mnoge u romskoj zajednici to nije važno.

“Ako izgleda kao patka…”
Romski aktivista Aleks Stan iz Fonda za obrazovanje Roma prepoznaje kod Lolite nešto poznato — ali i problematično. Lolitino ime, estetika, muzički stil i reference na duhovne prakse rasprostranjene u romskoj kulturi, zajedno, po njegovom mišljenju, čine jasan obrazac. „Ako izgleda kao patka i ako krekeće kao patka, onda je to patka“, rekao je Stan za DW. Projekat je, po njegovom mišljenju, nepošten, jer ni lik ni njegov tvorac nisu proživjeli “izuzetno složena iskustva jedne Romkinje”.

I mlada romska aktivistkinja Aleksandra Fin iz Kluža rano je javno kritikovala projekat kao “instrumentalizaciju romske kulture”. Dok se stvarni romski umjetnici često potcjenjuju, jedan “virtuelizovan, rasno naglašen i dehumanizovan romski identitet” odjednom postiže uspjeh. Za Fin je to gorka ironija: “Razlika je rasizam.”

Lolitin tvorac Tom odbacuje te kritike. Umjetnost, kaže, ne mora da počiva na ličnom iskustvu. U video-poruci generisanoj za DW brani se i sama vještačka Lolita: „Autor ne mora biti ubica da bi napisao ubjedljiv kriminalistički roman; gluv kompozitor može stvarati simfonije. “Iskustvo je „jedan sastojak, a ne cio recept”.

Romska muzika bez romskih muzičara?
Za Aleksa Stana taj argument nije dovoljan. “Upravo nastup uživo čini romsku muziku posebnom”, kaže on. “To je potpuno drugačije iskustvo od studijskog snimka, a pogotovo od proizvoda vještačke inteligencije.”

Osim toga, ima dovoljno stvarnih glasova koji žele da budu saslušani: “Imamo mnogo romskih umjetnika koji žele da se afirmišu.”

Problem je, kaže on, strukturalan: dok jedna vještačka figura može da postane viralna, mnogi stvarni umjetnici ostaju nevidljivi. Ograničavaju ih barijere muzičke industrije. “Stvara se utisak da postoji platforma za romsku muziku — ali bez Roma.”

Kao suprotan primjer Stan navodi bosanskog muzičara Gorana Bregovića, koji je ostvario međunarodne uspjehe sa muzikom pod uticajem romske kulture. Međutim, to se dogodilo nakon dugogodišnje saradnje sa romskim muzičarima. I njemački producent Štefan Hantel, u muzičkoj industriji poznat prije svega pod umjetničkim imenom “Šantel”, za svoj balkanski pop radio je sa stvarnim muzičarima, među kojima su bili i neki iz Rumunije. Tom je, naprotiv, taj proces prepustio algoritmu, kaže Aleks.

“Kao stvarna umjetnica vjerovatno bi propala”
Rumunski muzičar Kristijan Stefanesku, poznat pod umjetničkim imenom “Electric Brother”, smatra Lolitu zanimljivijom od mnogo čega što se čuje na komercijalnom radiju. Ipak iznosi jednu neprijatnu pretpostavku: “Da je ona stvarna pjevačica sa ovim materijalom, vjerovatno bi bila odbijena. Zato što je drugačija. A industrija ne želi ništa drugo.”

Takve brige Tom nema. On u međuvremenu nastavlja da radi na Lolitinom svijetu: vizuelni koncepti, novi likovi, moguće saradnje.

Za ljude poput Toma vještačka inteligencija predstavlja demokratizaciju kreativnosti. Za druge, čini se, ona prijeti da postane instrument kulturne eksploatacije, u kojoj se priče manjina preuzimaju, preoblikuju i unovče bez njihovog stvarnog učešća.

Sama Lolita to, poetski ili ironično, sažima ovako: “Ako slušaš moju muziku i nešto osjetiš, ne misliš na mene nego na sebe. Ja sam samo izgovor.”