‘Duhovno iskustvo’ ili kršenje Ustava: Inicijativa Crkve i Vlade Srbije za osnivanje univerziteta

“Znanje, vaspitanje i duhovno iskustvo” – tim riječima je Srpska pravoslavna crkva 3. aprila obrazložila najavljeno osnivanje novog Univerziteta Sveti Sava, u saradnji sa Vladom Srbije.

Tekst Memoranduma o saradnji usvojen je dan ranije na sjednici Vlade.

Međutim, osim nekoliko rečenica nije detaljnije obrazloženo sa kojim ciljem se planira osnivanje univerziteta niti da li će se on voditi kao državna ili privatna ustanova, s obzirom na to da isključivo vlada može da formira državne univerzitete.

Iz Vlade su za Radio Slobodna Evropa (RSE) naveli da će nakon potpisivanja Memoranduma o razumijevanju dvije strane “započeti razgovore o detaljima osnivanja ovog univerziteta”.

Iz Ministarstva prosvjete i Srpske pravoslavne crkve nisu odgovorili na upit Radija Slobodna Evropa o detaljima ove inicijative.

“To je protivustavno, jer se u ovom slučaju udružuju vrh crkvene i državne vlasti u sekularnoj državi. To se daleko odmiče od našeg Ustava”, ocjenjuje za RSE Biljana Stojković, profesorka Biološkog fakulteta u Beogradu.

Najava o osnivanju nove visokoškolske ustanove dolazi u danima kada vlast optužuje državni Univerzitet da je odgovoran za smrt studentkinje koja je krajem marta pronađena mrtva ispred Filozofskog fakulteta u Beogradu.

Zbog toga je policija u nekoliko navrata pretresala Rektorat i zgradu fakulteta, što dio akademske zajednice vidi kao zloupotrebu tragedije kako bi se ograničila autonomija Univerziteta.

Predstavnici akademske zajednice u Srbiji su na meti kritika vlasti otkako su podržali studentske blokade i proteste pokrenute zbog tragedije u Novom Sadu u novembru 2024. godine.

Srpska pravoslavna crkva stala je na stranu vlasti i označila antivladine proteste kao pokušaj destabilizacije države.

Šta je do sada poznato?

Informacija o tome da je Vlada potpisala sa SPC Memorandum o razumijevanju saopštena je u četvrtak, 2. aprila nakon sjednice u Nemanjinoj 11.

Kako je navedeno, dvije strane su ušle u ovaj projekat, “imajući u vidu potrebu za stalnim unapređivanjem obrazovnog sistema i podizanjem njegovog kvaliteta u skladu sa načelima znanja, vaspitanja i morala”.

Dan kasnije, 3. aprila, oglasila se i Srpska pravoslavna crkva koja je u saopštenju navela da je ova “crkvena inicijativa” prirodna posljedica “viševjekovne brige Srpske pravoslavne crkve za prosvećivanje sopstvenog naroda”.

“Istovremeno, sâm Memorandum treba razumjeti u njegovoj pravoj mjeri: on nije konačno rješenje niti gotov institucionalni oblik nego uvod u složeni proces u kojem tek predstoji da se precizno odrede ciljevi, metodi rada, unutrašnja struktura, kao i odnosi između učesnikâ”, navodi se u saopštenju SPC.

Privatna škola na državnom budžetu

Vukašin Milićević, teolog i bivši docent Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu, kaže za RSE da je u ovom slučaju naročito sporno što bi se privatni univerzitet mogao finansirati iz budžeta Republike Srbije.

“SPC ne može da osniva niti suosnivač državne ustanove. Ona ima prava pravo da – ukoliko ispunjava uslove – osniva svoje obrazovne ustanove. Međutim, ovdje postoji partnerstvo koje direktno dovodi u pitanje princip Ustavom garantovane sekularnosti, odnosno odvojenosti Crkve od Države, i to na polju na kojem je tako nešto najneophodnije”, kaže Milićević.

U članu 11 Ustava navodi se da je Republika Srbija svjetovna država, te da su “crkve i vjerske zajednice odvojene od države”.

Prema riječima Vukašina Milićevića, o ovoj inicijativi se već neko vrijeme priča u crkvenim krugovima.

“To je jedna u nizu akcija ovog režima usmjerenih ne samo direktno protiv Univerziteta, već i protiv bilo kog vida obrazovanja koje njeguje kritičku misao”, ocjenjuje sagovornik RSE.

Hoće li Bogoslovski fakultet biti dio novog univerziteta?

Nije poznato koji bi fakulteti bili osnovani u okviru novog Univeziteta Sveti Sava niti da li je predviđeno da Pravoslavni bogoslovski fakultet pređe pod okrilje Univerziteta Sveti Sava. O tome se do sada nisu izjašnjavali ni Vlada niti SPC.

Ovaj fakultet trenutno radi u okviru državnog Univerziteta u Beogradu.

Vukašin Milićević kaže da bi izmještanje te visokoobrazovne ustanove iz Beogradskog univerziteta predstavljalo pravno nasilje.

“Taj fakultet je formalno-pravno državna ustanova. To bi značilo da Republika Srbija prepusti svoju obrazovnu ustanovu koja ima tradiciju dužu od 100 godina nekakvom privatnom univerzitetu, koji će po svoj prilici biti na državnim jaslama”, ocjenjuje Milićević.

On kaže da je vrh SPC “protivzakonitim postupcima razorio” tu instituciju i učinio nemogućim dalji opstanak Bogoslovskog fakulteta u sastavu Beogradskog univeziteta.

Podsjetimo, prethodnih godina je nekoliko profesora izbačeno sa Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta, kojem je Statutom zagarantovana samostalnost.

Bez posla na fakultetu ostali su profesor Rodoljub Kubat i vladika Maksim Vasiljević nakon što im je Sinod SPC uskratio blagoslov za nastavu.

Docentu Marku Vilotiću je uskraćena nastava, a docent Andrej Jeftić je otpušten 2022.

Vukašin Milićević je ostao bez posla jer nije reizabran u zvanje docenta, kasnije je lišen svešteničkog čina i isključen iz SPC. Poznat je po kritici crkvenog vrha.

Vasiljević i Milićević bili su među nekoliko profesora Bogoslovskog fakulteta koji su 2017. uputili javni apel protiv peticije za reviziju izučavanja teorije evolucije 2017. godine.

“Ono što ljudi koji vode SPC očekuju od obrazovnog sistema je da bude sistem indoktrinacije”, kaže Milićević.

Srpska pravoslavna crkva je zvanično zauzela stav vlasti o studentskim blokadama.

Predstavnici vlasti nazvali su ih “obojenom revolucijom”, što je termin kojim Kremlj opisuje svrgavanje autoritarnih režima u bivšim sovjetskim republikama.

Istu sintagmu upotrijebio je i poglavar Srpske pravoslavne crkve Porfirije u Moskvi tokom susreta sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom.

“Inicijativom za formiranje Univerziteta Sveti Sava se verifikuje simbioza između vladajuće Srpske napredne stranke i vrha Srpske pravoslavne crkve”, smatra Biljana Stojković, profesorka Biološkog fakulteta u Beogradu.

“To je do sada bilo intenzivno u lukrativnim poslovima i podršci SPC-a vladavini Aleksandra Vučića”, dodaje.

Prema njenim riječima, ovo je istovremeno i poruka akademskoj zajednici koja je pružila podršku studentskim blokadama i građanskim protestima nakon tragedije u Novom Sadu u novembru 2024. godine.

Pritisci na Univerzitet

Inicijativa o osnivanju novog univerziteta obznanjena je u danima kada policija i tužilaštvo vode istragu o smrti studentkinje nakon pada sa petog sprata na Filozofskom fakultetu krajem marta.

Uprava kriminalističke policije upala je 31. marta u Rektorat, gdje je provela 10 sati, dok su profesori, studenti i građani protestovali ispred zgrade.

Policija je zaplijenila veliku količinu dokumentacije i studentskih rekvizita iz vremena blokada, pravdajući to slučajem koji vodi.

Sa druge strane, rektor Vladan Đokić i dio akademske zajednice ovaj čin su ocijenili kao zastrašivanje i osvetu zbog podrške studentskim protestima.

“To je bio očigledan udar na Univerzitet. Ta ofanziva na zgradu Rektorata je bila značajna za osvješćivanje građana do koje mjere je Univerzitet ugrožen”, kaže profesorka Biljana Stojković.

Prema njenim riječima, vlast već dugo pokušava da centralizuje rad javnih visokoškolskih ustanova, a ti pritisci su se pojačali nakon što je akademska zajednica podržala studentske blokade.

Blokade su pokrenute zbog smrti 16 osoba u padu nadstrešnice na Željezničkoj stanici u Novom Sadu, a studenti su predvodili masovne građanske proteste širom Srbije, kojima se zahtijevala najprije krivična i politička odgovornost za ovu tragediju, a potom i raspisivanje vanrednih parlamentarnih izbora.

Vlast je negirala odgovornost za tragediju u Novom Sadu koja se dogodila četiri mjeseca nakon svečanog otvaranja rekonstruisane Željezničke stanice.

Ministar prosvjete Dejan Vuk Stanković optužio je čelnike univerziteta da koriste blokade “za njihove političke ambicije”.

Predsjednik Srbije i član predsjedništva Srpske napredne stranke Aleksandar Vučić optužio je rektora Vladana Đokića za terorizam.

Kao odgovor na blokade, koje je podržao dio profesora, Vlada Srbije je izmijenila Uredbu o standardima rada univerziteta, na osnovu koje su zaposlenima na fakultetima na kojima se ne odvija nastava značajno umanjene zarade.

Takođe, Vlada je pokušala da donese izmjene zakona kojima bi se dozvolilo stranim fakultetima da u Srbiji otvaraju svoje ispostave bez akreditacije, koje su inače neophodne svim državnim fakultetima.

Akreditaciju fakultetima odobrava Nacionalno akreditaciono tijelo, utvrđuje da li visokoškolska ustanova ispunjava standarde u pogledu studijskih programa, potrebnog broja nastavnog osoblja sa odgovarajućim kvalifikacijama, odgovarajućeg prostora i opreme.

“Sve to zajedno jasno ukazuje da ovaj režim želi da uništi obrazovanje”, podvlači Biljana Stojković.

Nakon 17 dana protesta dijela akademske zajednice okupljene oko inicijative “Pobunjeni univerzitet” u centru Beograda, Vlada je u junu 2025. odustala od spornih izmjena zakona.