Hoće li sljedeća članica EU doći sa sjevera?

Zabrinuti za trgovinu i bezbjednost, Island i Norveška približavaju se Evropskoj uniji

Island se nalazi na ivici Evrope. Izdiže se na mjestu gdje se u sjevernom Atlantiku susreću dvije kontinentalne ploče; turisti hrle da vide njegove snijegom prekrivene vulkane i ključajuće gejzire. Rudarske kompanije, privučene jeftinom geotermalnom energijom, izgradile su ogromna postrojenja za topljenje rude duž obale. U Rejkjaviku, glavnom gradu, islandska zastava vijori se pored zastave Grenlanda, njegovog najbližeg susjeda. Gradska uprava ju je podigla u februaru, nakon što je predsjednik Donald Tramp pokušao da izvrši pritisak na Dansku da tu teritoriju preda Americi.

Sjeverna periferija Evrope ima složen odnos sa Evropskom unijom. Britanija i Grenland su među rijetkim mjestima koja su je napustila. Island i Norveška joj se nikada nijesu pridružili. Ali to bi moglo da se promijeni. Islandska vlada planira da 29. avgusta održi referendum o ponovnom pokretanju pristupnih pregovora. Norveška opozicija traži glasanje o tome da li treba pristupiti Uniji.

Stavovi su se promijenili, naročito od kada je Rusija 2022. izvršila invaziju na Ukrajinu. Većina Islanđana želi da se proces pristupanja ponovo pokrene. Oni koji podržavaju ulazak u EU brojniji su od onih koji su protiv, iako je mnogo neodlučnih. U Norveškoj većina birača i dalje je euroskeptična. Ipak, podrška članstvu prelazi 30 odsto; tokom 2010-ih obično je bila ispod 20 odsto.

Na Islandu su ponovo oživjeli stari argumenti za pridruživanje. To bi omogućilo Islanđanima da uvedu euro i napuste malu, nestabilnu krunu. Takođe bi im dalo pravo glasa u kreiranju pravila Unije. Island, Norveška i mali Lihtenštajn nalaze se u Evropskom ekonomskom prostoru (EEA). Oni preuzimaju veliki dio pravila EU, uz mali uticaj na njihovo donošenje, u zamjenu za pristup jedinstvenom tržištu. To ih ponekad dovodi u nepovoljan položaj zbog propisa koji se donose u Briselu.

Ni članstvo u EEA ne garantuje neometanu trgovinu sa EU. Prošle godine Unija je uvela carine na ferolegure, metale koje Island i Norveška proizvode u velikim količinama. Članstvo u EEA, koje ih ostavlja van carinske unije, nije ih zaštitilo. Grimur Grimson, islandski poslanik, ponavlja staru izreku: “Ako nijesi za stolom, onda si na meniju.”

Ruske i kineske ambicije na Arktiku zabrinjavaju Islanđane. Sa manje od 400.000 stanovnika, Island je posebno ranjiv. To je jedina članica NATO-a koja nema vojsku. Američko zanemarivanje saveznika (i planovi njenog predsjednika u vezi sa arktičkim teritorijama) dodatno pojačavaju zabrinutost. Na Svjetskom ekonomskom forumu u Davosu, Tramp je četiri puta pomiješao Grenland i Island. Novi američki ambasador se našalio da bi Island mogao postati američka savezna država, da bi se kasnije izvinio.

“Pitanje Grenlanda pokazalo je koliko je članstvo u EU vrijedno za Dansku”, kaže islandska ministarka vanjskih poslova Torgedur Katrin Gunarsdotir. Biti dio Unije otežalo bi pritiske na zemlju putem ekonomskih prijetnji, poput onih koje je Tramp uputio Danskoj i njenim saveznicima tokom krize oko Grenlanda.

EU je spremna da ponovo pokrene pregovore. Island je brzo napredovao kada je prvi put podnio zahtjev 2009. godine. Do 2012. zatvorio je 11 od 35 “poglavlja” u procesu pristupanja. Crnoj Gori, još jednom kandidatu za članstvo, za to je bilo potrebno 13 godina. Ipak, ostrvo će pregovarati čvrsto. Tokom “bakalarskih ratova” u 20. vijeku, njegova obalska straža presijecala je mreže britanskim ribarskim brodovima kako bi ih zadržala podalje od svojih voda. Islandski lideri žele da zadrže kontrolu nad ribarstvom, što bi zahtijevalo kompromis sa strane EU.

Neki briselski zvaničnici, koji su tokom bregzita čvrsto odbijali posebne aranžmane, nerado bi odobrili takav dogovor još jednom sjevernoatlantskom ostrvu. Ali lideri koji žele da ožive proces proširenja mogli bi imati drugačiji stav. Donald Tusk, premijer Poljske, sugerisao je da bi Unija trebalo da bude fleksibilnija kako bi olakšala pristupanje Islanda.

Euroskepticizam i dalje ima snažno uporište u zemlji. Naseljen od strane buntovnih Vikinga prije više od 1.000 godina, Island visoko cijeni svoju nezavisnost. Gudrun Hafsteindotir, liderka opozicione Partije nezavisnosti, pregovore o pristupanju naziva “besmislenim”. Ona smatra da bi EU na kraju natjerala Island da usvoji sva njena pravila.

Za razliku od Norvežana, koji su na referendumu 1994. tijesno glasali protiv ulaska u Uniju, Islanđani nikada nijesu imali priliku da se o EU izjasne na referendumu. To je omogućilo desničarskoj vladi da 2013. godine prekine pregovore. Proevropski nastrojeni Islanđani nadaju se da će predstojeće glasanje poslati jasnu poruku poslanicima. Ako uspiju, Norvežani će pažljivo pratiti kakav će dogovor Island postići. “Moć narodu”, kaže Torgedur. “Neka narod odluči.”