Jedna od najčešćih i najdugovječnijih tvrdnji u srpskoj istoriografiji jeste da je Duklja, srednjovjekovna država na prostoru današnje Crne Gore, bila srpska zemlja naseljena Srbima. Ova teza se tradicionalno zasniva na tumačenju djela Konstantina VII Porfirogenita, vizantijskog cara i autora znamenitog spisa De administrando imperio (DAI) iz sredine X vijeka. Međutim, savremene analize i prevodi Porfirogenitovih djela ukazuju na potpuno drugačiju istorijsku realnost kada je riječ o identitetu Dukljana.
Šta piše u De administrando imperio?
De administrando imperio je napisano kao svojevrsni priručnik za vladanje, namijenjen carskom sinu Romanu II. U poglavljima koja se bave slovenskim državama – među kojima su Hrvatska, Srbija, Zahumlje, Travunija, Duklja i Paganija – Porfirogenit navodi da su ove zemlje nastale na teritoriji nekadašnje rimske provincije Dalmacije. Slovenska plemena su, uz dopuštenje carstva, osnovala svoje države pod vizantijskom vrhovnom vlašću.
Prema najkorišćenijim izdanjima DAI, kao što su ona Božidara Ferjančića (srpski prevod) i Đule Moravčika uz engleski prevod Dženkinsa, Dukljani se u originalu označavaju grčkom riječi „έϑνων“ – što znači narod, nacija, a ne pleme. Ovo potvrđuje da su Vizantinci, uključujući Porfirogenita, Dukljane doživljavali kao poseban narod, a ne kao srpsko pleme ili dio srpske države.
Granice i posebnost Duklje
U 30. poglavlju DAI precizno su navedene granice Duklje: ona se prostirala od Lješa, Ulcinja i Bara do Kotora, a planinskim stranama je graničila sa Srbijom. Iako srpska istoriografija često pokušava da suzi teritoriju Duklje i predstavi je kao rubni dio Srbije, autentični izvori ne podržavaju takva tumačenja. Štaviše, prema Ljetopisu popa Dukljanina, Podgorje (Submontana) je bilo dio Duklje, što ukazuje na još šire granice.
Da li je Duklja bila srpska država?
U ključnim poglavljima DAI, gdje se navodi porijeklo i etnička pripadnost stanovništva, Porfirogenit jasno razlikuje Dukljane od Srba. U 32. poglavlju, kada nabraja gdje su sve Srbi naseljeni, Duklja nije pomenuta. U 35. poglavlju je još preciznije istaknuto da su Dukljani poseban narod, sa sopstvenom zemljom i vladarskom dinastijom.
Analize DAI pokazuju da su pojmovi narodnosti i etničke pripadnosti u Vizantiji prvenstveno povezani sa političkim subjektima i vladarskim slojem, a ne sa cijelim stanovništvom neke oblasti. I pored toga, Duklja se nigdje ne označava kao srpska zemlja, niti njeni vladari kao Srbi.
Dukljani u drugim djelima Porfirogenita
Osim DAI, ni u drugim djelima Konstantina VII Porfirogenita nema pomena o srpskom identitetu Dukljana. U djelu De cerimoniis aulae Byzantinae i Vita Basilii, Dukljani se spominju kao politički i etnički samostalna zajednica. Porfirogenit navodi da su Dukljani već u IX vijeku bili samostalni, sa sopstvenim arhontima (vladarima), pokoravajući se isključivo njima.
Krivotvorine i zloupotrebe u istoriografiji
Iako originalni vizantijski izvori ne ostavljaju mjesta sumnji u posebnost dukljanskog identiteta, srpska istoriografija je, naročito od vremena Božidara Ferjančića, nastojala da Dukljane uklopi u srpski istorijski narativ. Ferjančić je čak sugerisao da je Porfirogenit „propustio“ da napiše da su Dukljani Srbi – što nema osnovu ni u jednom istorijskom dokumentu i predstavlja tendenciozno tumačenje.
Zaključak – Duklja i dukljanski identitet
Na osnovu autentičnih vizantijskih izvora iz IX i X vijeka, jasno je da je Duklja bila posebna arhontija (država), a Dukljani poseban narod sa svojim imenom, granicama i političkom tradicijom. Vizantijska administracija nije smatrala Dukljane dijelom srpske države, niti ih je svrstala među srpske narode. Samostalnost Duklje i dukljanski identitet potvrđeni su kroz brojne izvore, uključujući i djela samog Porfirogenita, što predstavlja važan temelj za razumijevanje istorije Crne Gore.
