Rođendansko preispitivanje

<!—->Živjeti na ovim prostorima i sjećati se svih “neprijatnosti“ koje nam je NATO priredio na svoj jubilarni 50. rođendan u proljeće 1999. godine, otežava političku korektnost. Zato je, prilikom rođendanskog preispitivanja o ovom vremešnom slavljeniku, najbolje držati se činjenica koje su i same dovoljno intrigantne.

Ovih dana, predsjednik Sjedinjenih Američkih Država, Donald Tramp, opisao je NATO kao „tigra od papira“ koji nije prošao test lojalnosti usled odluke Velike Britanije, Francuske, Italije, Španije, Njemačke i još nekih članica da ga ne slede u ratu protiv Irana.

I u prethodnom mandatu Tramp je pretio povlačenjem SAD iz Alijanse. Ma koliko to zvučalo dramatično, ne bi bio prvi put da neka važna NATO članica povuče svoje učešće u savezu. Još je manji presedan da ratove vode samo pojedine članice, dok druge odbijaju da učestvuju – takvih primjera bilo je više u istoriji ovog saveza.

Tokom rata u Iraku 2003. godine, Velika Britanija i Poljska su stale uz SAD u invaziji na Irak (mimo odluke Savjeta bezbjednosti UN), dok su se Francuska i Njemačka tome suprotstavile, makar na diplomatskom nivou.

Posle povlačenja Francuske iz Indokine, Vijetnamski rat (1955-1975) nastavila je da vodi američka vojska. Evropske NATO članice predvođene Francuskom bile su protiv tog rata, dok je Portugalija čak optuživala SAD za kolonijalističke ambicije u Jugoistočnoj Aziji.

Kada je 1982. godine Argentina napala Veliku Britaniju u Foklandskom ratu, NATO nije aktivirao mehanizam kolektivne odbrane, uz obrazloženje da se sukob odvija van područja na koje se odnosi član 5 Osnivačkog ugovora.

Suecka kriza 1956. godine bila je još jedan primjer nekoordinisanog djelovanja saveznika: Velika Britanija i Francuska napale su Egipat bez dogovora sa SAD, koje su potom izvršile snažan politički i ekonomski pritisak da ih primoraju na povlačenje iz Sueckog kanala.

NATO je nastao kao odbrambeni savez, kao bedem odbrane od Sovjetskog Saveza. Ipak, istina je da je osnovan šest godina prije istočnog vojnog bloka. Kada je 1955. formiran Varšavski pakt, NATO je već primio i Zapadnu Njemačku, uprkos ranijim savezničkim dogovorima koji su ograničavali njeno ponovno vojno organizovanje.

Kada je devedesetih godina na dnevni red došlo ujedinjenje Njemačke, američki sekretar Džejms Bejker, obećao je Mihailu Gorbačovu da se NATO neće širiti na istok, čak ni na teritoriju bivše Istočne Njemačke. Ubrzo su, međutim, uslijedili talasi proširenja: 1999. godine u NATO ulaze Poljska, Mađarska i Češka; 2004. godine Bugarska, Rumunija, Slovačka, Slovenija, Letonija, Litvanija i Estonija; 2009. godine Albanija i Hrvatska; 2017. godine Crna Gora; 2020. Sjeverna Makedonija; 2023. godine Finska, a 2024. godine Švedska.

Osnovan 4. aprila 1949. godine od strane 12 država, NATO danas okuplja 32 članice, uključujući i zemlje Istočne Evrope.

Nije neobično ni da neka država privremeno napusti određene strukture saveza pa se kasnije vrati. Tako je francuski predsjednik Šarl de Gol 1966. godine povukao Francusku iz integrisane vojne NATO komande, da bi se ona u nju vratila, istina, tek 2009. godine.

Danas je nesporno da NATO djeluje i van teritorije svojih članica. Savezna Republika Jugoslavija bila je jedan od prvih takvih presedana. Napad NATO na Republiku Srpsku 1995. godine, kao i agresija na SRJ 1999. godine, označile su početak otvoreno ofanzivnog djelovanja saveza koji je prvobitno definisan kao odbrambeni.

Šta je danas ostalo od riječi prvog generalnog sekretara NATO-a, Lorda Ismeja, koji je tih pedesetih godina 20. vijeka rekao da je smisao Alijanse da Ameriku drži u Evropi, Rusiju van Evrope, a Njemačku pod kontrolom?

Na sedamdest sedmi rođendan NATO-a jasno je da Sovjetski Savez više ne postoji (iako se Rusija često posmatra tako), da Sjedinjene Države razmišljaju o povlačenju iz Evrope, a da se od Njemačke ponovo očekuje veća vojna uloga.

Unutar samog saveza se upravo lome koplja o ratu koji geografski nema nikakve veze sa Evropom. Možda je vrijeme da se preispita i sam naziv ove vojne alijanse jer ona odavno nije samo sjevernoatlantska – ali i njen smisao, jer očigledno više nije ni isključivo odbrambena.