Vratiće sjaj kad postane evropski problem: Trenutno stanje na Port Mileni u Ulcinju veoma tužno, ocjenjuju stručnjaci

U kanalu odavno nema kupanja, a drevne kalimere polako odlaze u zaborav jer skoro niko ne izlovljava ribu iz zatrovane vode. Profesor Univerziteta u Beogradu ocijenio da nema ni znanja ni volje za revitalizaciju

U nedostatku volje i znanja opštinskih i državnih institucija, skori ulazak Crne Gore u EU jedini je način da se ozbiljnije krene u rješavanje nagomilanih ekoloških problema u Ulcinju, posebno na Port Mileni, jer bi tada ti problemi postali evropski.

To je u razgovoru za “Informacije CG” ocijenio ekspert za hidrauliku, hidrologiju i obalne procese prof. dr Sava Petković sa Poljoprivrednog fakulteta Univerziteta u Beogradu.

“Područje šire okoline Ulcinja je više od pet decenija perpoznato kao najveća prirodna močvara na istočnom Mediteranu, kao jedan od najvažnaijih koridora migratornih ptica, kao jedan od najvećih ‘’aerodroma za ptice’’ na Mediteranu i kao dio obale Crne Gore sa najdužim prirodnim plažama. Ulaskom Crne Gore u EU, svi ekološki problemi Port Milene, ali i šire okoline Ulcinja, biće internacionalizovani pa će i zaštita jednog od najznačajnijih prirodnih resursa Crne Gore, postati evropski problem”, kazao je Petković.

Ocijenio je da je trenutno stanje na Port Mileni “veoma tužno”.

“Jer i kada bi Javno preduzeće za upravljanje morskim dobrom(JP) prenijelo Opštini Ulcinj sva sredstva koja su prikupljena od zakupa plaža, u Opštini nema kompetentnih ljudi koji bi znali kako da ta sredstva ulože u rješavanje vitalnih ekoloških problema. S druge strane, JP je državna institucija i radi ono što državni establišment traži. I pored toga što je u Upravnom odboru(UO) Morskog dobra godinama uvijek prisutan predstavnik Opštine Ulcinj, više puta i kao predsjednik UO, Opština Ulcinj uvijek je bila na začelju prioriteta u pogledu zaštite životne sredine duž obala Crne Gore”, kazao je Petković.

“Silovanje” Port Milene, podsjeća ulcinjski ekolog Dželal Hodžić, počelo je nakon zemljotresa 1979. godine, kada su nasipanjem zemlje i šuta, počeli da nestaju hiljade kvadrata vodene površine kanala.

Tako su stvarani vještački placevi dok su istovremeno nicali stambeni i poslovni objekti, iz kojih su se zbog nepostojanja kanalizacione mreže, fekalije uglavnom izlivale u kanal.

Decenijsko žmurenje državnih i opštinskih organa na uzurpaciju i devastaciju nekad najvećeg prirodnog mrestilišta ribe na Mediteranu, dovelo je do tihog umiranja kanala i njegovog pretvaranja u otvorenu septičku jamu.

Istraživanja firme “Etalon geo office” iz Danilovgrada, pokazala su da je izgradnjom objekata i proširenjem dvorišta nasipanjem zemlje i šuta, površina Port Milene smanjena za 62 hiljade kvadrata u posljednjih pola vijeka, a njene obale u zadnja dva kilometra prema ušću u prosjeku su bliže za 31 metar.

Istraživanja, koje su “Informacije CG” objavile prije pet godina, rađena su, pored ostalog i preklopom katastarskog plana i tadašnjeg toka (Google maps 2020) sa granicama na vojnim topografskim kartama iz 1972. godine.

“Vijestima” je tada potvrđeno da se vještački stvoreni kvadrati zemljišta vode na Vladu u katastarskim knjigama. Odnosno, da vlasnici okolnih imanja i kuća nijesu vlasnici, već samo korisnici nasute površine.

Objekti izgrađeni na površini koja je nekada pripadala vodenom toku kanala, u listu nepokretnosti imali su zabilježbu – građenje na tuđem zemljištu.

Hodžić je ranije kazao da je nakon zemljotresa 1979, nastao pravi stampedo na obale balkanskog Grandea, kako su kanal zvali po ugledu na venecijanski “Grande”, jer su približno iste dužine.

“Do tada je malo šta bilo izgrađeno. U kanalu smo se kupali, lovili ribu, takmičili se u izlovu jegulje. A danas, siva površina kanala i neprijatan miris, pričaju više od riječi…”, govorio je Hodžić.

U kanalu odavno nema kupanja a drevne kalimere polako odlaze u zaborav jer skoro niko ne izlovljava ribu iz zatrovanog kanala.

Dva projekta, koji bi mogli poboljšati stanje, ali ne i riješiti probleme Port Milene, kako su kazali u Opštini, još nijesu završeni ali su u finalnoj fazi.

Za projekat izgradnje kanalizacionog sistema za četiri ulcinjska naselja, Donja Bratica, Bijela Gora, Totoši i Kodre, vrijedan skoro pet miliona eura, čijom realizacijom će potok Bratica donositi značajno manje fekalija u Port Milenu, završen je tehnički prijem i u toku je procedura za dobijanje građevinske dozvole.

Takođe, u funkciji još nije kanalizacioni ispust na rtu Đerane, koji bi umnogome rasteretio kanal od fekalija.

Izgradnja postrojenja za prečišćavanje odvodnih voda tek je u najavi…

No, i da je sve to realizovano i u funkciji, ne bi moglo potrijeti posljedice višedecenijske nebrige i kontinuirane devastacije kanala.

Hodžić tvrdi da se problem Port Milene ne može riješiti pukim ubrizgavanem svježe vode ili izgradnjom kanalizacionih mreža I kolektora.

“Varaju se svi koji vjeruju da će samim ubrizgavanjem svježe vode biti riješeni svi problemi. Šta ćemo sa betonskim i metalnim konstrukcijama ispod oba mosta? Odsustvo novih fekalija neće ukloniti nagomilani fekalni talog sa dna kanala, koji je sada sigurno dublji od metra”, ocijenio je Hodžić.

Postanku luke i kanala prethodila je realizacija velikog državnog projekta za isušenje Zoganjskog jezera.

Kapetan Dinko Franetović je u svojoj knjizi naveo da je inženjer Josip Slade 1881. godine izradio projekat za isušenje Zoganjskog jezera, jer je nivo vode u njemu oscilirao u velikim amplitudama i konstantno ugrožavao poljoprivrednu proizvodnju.

Kako je Franetović zapisao, sljedeće godine državni senat je na Cetinju odlučio da izdvoji 10.000 forinti za realizaciju tog projekta, ali do izvođenja radova nije došlo. Zato je knjaz Nikola 1885. angažovao ruskog inženjera Vladimira Varmana, koji je projektovao i iskopao cik-cak kanal dužine 4,5 kilometra, od jezera do mora kod rta Đerane.

Nakon tri godine, upravitelj primorja, vojvoda Simo Popović, veoma uspješno je obavio prvo čišćenje kanala.

Drugo čišćenje sproveo je inženjer Marko Đukanović, ali je pritom navodno napravio veliku grešku – produbio je kanal i na jednom mjestu ispravio, tako da je nakon toga more prodrlo i nanijelo nenadoknadivu štetu obradivom zemljištu.

Poslije velikih poplava 1896. i izlivanja Bojane u Zoganjsko jezero i kanal, koji je usljed toga još više produbljen i proširen, nastala je luka Đerane, odnosno Port Milena.

Povremenim izlivanjima Bojane, luka i kanal su u plovnom stanju bili sve do 1930.

Nakon što je 1934. godine izgrađena solana, zbog čije je bezbjednosti podignut nasip duž Bojane, pročišćavanje luke i kanala rječnom vodom je prestalo. Od tada, pa sve do 1950. godine, ušće kanala Milena održavano je plovnim, stalnim radom jednog bagera…

Porat, kako ga skraćeno zovu Ulcinjani, nosi ime potonje crnogorske kraljice iz dinastije Petrovića.

Petković je pitao da li Opština može da uvede propis da svi objekti pored Port Milene moraju imati septičke jame.

“Tada bi u kanal ulazila samo tečna faza a fekalije bi bile istaložene na dnu septičke jame. To nije neko rješenje problema, ali bi se izbjegle degutantne scene da turisti sa obala kanala posmatraju plivajuće fekalije”, kazao je on.

Podsjetio je da je inženjer Lazar Ban prije oko tri decenije uradio projekat spajanja kanala Port Milena sa koritom rijeke Bojane.

“Kroz ustave na zaštitnom nasipu Bojane ili pumpanjem vode pri niskim nivoima rijeke, permanentno bi se ubacivala svježa voda u Port Milenu, čime bi kanal postao protočan i omogućilo bi se osvježavanje vode u njemu. Ali Ban tada nije ni sanjao da će u međuvremenu kanal postati kolektor otpadnih voda za više stotina objekata koji su sagrađeni duž njegovih obala. Pitanje je koliko bi pri sadašnjem stanju zagađenja kanala ubacivanje svježe vode iz Bojane uopšte bilo efikasno. Zagađenje vode u kanalu bilo bi manje, ali bi kvalitet vode u zoni ušća i duž rta Đerane bio značajno pogoršan”, ocijenio je Petković.

Naveo je da je tih devedestih godina prošlog vijeka, kod Bana, direktora tadašnjeg poljoprivrenog kompleska u Ulcinju Dželala Hožića i još nekolicine ljudi, postojala velika želja da Ulcinj i njegova šira okolina budu jedan od najznačajnijih uporišta tadašnjeg narativa o Crnoj Gori kao ekološkoj državi.

“Nažalost, to se nije ostvarilo. U pogledu zaštite voda Ulcinj i njegova šira okolina nemaju nikakve veze za ekologijom. Čini se da je došlo vrijeme da neki novi mladi i obrazovani ljudi iz Ulcinja preuzmu brigu o budućnosti grada”, ocijenio je Petković.