Lažni pacifizam krajnje desnice postao je prijetnja za Evropu

Stranke koje neprestano govore o odbrani evropskih zemalja istovremeno su najmanje spremne da djeluju kada je u pitanju zaštita Evropljana od neprijateljskih stranih vlada. Ovaj paradoks ima ozbiljne političke posljedice

Pomjeranje Evrope udesno postalo je nesporno. Tokom protekle decenije, krajnje desničarske i populističke stranke koje propovijedaju suverenitet, nacionalni identitet i antiglobalizaciju privukle su milione birača u Ujedinjenom Kraljevstvu, Francuskoj, Njemačkoj, Italiji, Holandiji i drugim evropskim zemljama. Neke su čak došle na vlast na talasu narodne podrške. Ali dok ratoborna retorika koju su ove stranke usvojile sve više zadaje ton političkoj debati i prodire u mejnstrim diskurs, ona takođe i prikriva uznemirujuću kontradikciju.

Ideje krajnje desničarskih političara širom Evrope su slične. Oni žele da zaštite svoje zemlje od takozvanih prijetnji, uključujući nekontrolisane migracije, globalne elite, miješanje Evropske unije i drugih nadnacionalnih institucija, kulturnu eroziju i demografski pad. Njihova retorika je uporna, gruba i beskompromisna. Uvredljive video-snimke generisane vještačkom inteligencijom (AI) često prate oštre izjave.

Zato su mnogi ljudi u zapadnim zemljama usvojili militantni stav prema migrantima, stranim neprijateljima, pa čak i nekim saveznicima. Pojedini djelovi društva čak zagovaraju direktnu konfrontaciju umjesto traženja pravnih i institucionalnih rješenja. Ova osjećanja podstiču porast maskiranih službenika Imigracione i carinske službe (ICE) u Sjedinjenim Državama i antiimigrantskih osvetničkih grupa u Španiji.

Ali iza ovog očiglednog ponovnog bujanja nacionalizma krije se zapanjujuća i neprijatna činjenica: podrška krajnje desničarskim strankama i antiimigrantskoj politici očigledno raste, dok spremnost građana da se bore za svoje zemlje očigledno opada ili stagnira u većem dijelu Evrope.

Prema anketi Galupa iz 2024. godine, od pet zemalja u kojima su ljudi najmanje spremni da se bore za svoju zemlju, četiri se nalaze u Evropi – Italija (78%), Austrija (62%), Njemačka (57%) i Španija (53%). Ako su Evropljani toliko nevoljni da se bore za svoju zemlju, može se pretpostaviti da bi njihova podrška borbi za odbranu udaljenog saveznika NATO-a ili EU bila još manja.

Nije iznenađujuće da se vojske kontinenta bore da privuku talentovano osoblje. Zemlje sa potencijalno najvećim vojskama u Evropi (Ujedinjeno Kraljevstvo, Njemačka, Italija i Španija) redovno ne ostvaruju svoje ciljeve regrutovanja za 20-30%. Podrška povećanju izdataka za odbranu ostaje politički neujednačena. Zato je i perspektiva lične vojne službe, koja zahtijeva još veće žrtve, barem podjednako neprivlačna.

Desničarski nacionalizam cvjeta u iskrivljenim onlajn svjetovima i u glasačkim kutijama. Ali riječi su bezvrijedne, a nezadovoljstvo zamagljuje rasuđivanje kada se odvoji od surove stvarnosti sve opasnijeg svijeta. Brojni lideri i stranke ekstremne desnice u Evropi pružaju otpor, sa različitim stepenom intenziteta, pokušajima povećanja ulaganja u odbranu na nacionalnom i nivou EU, iako bi takvo finansiranje ojačalo evropsku bezbjednost, poboljšalo poziciju Evrope kao globalnog lidera i spriječilo geopolitičko zastrašivanje od strane drugih velikih sila.

Dok vodeći zapadni političari brinu o potrebi odbrane "međunarodnog poretka zasnovanog na pravilima" i međunarodnog prava od prekršilaca, populisti su praktično monopolizovali riječi "mir" i "održavanje mira". Ove riječi su manje apstraktne i jasno odjekuju kod mnogih, omogućavajući krajnje desničarskim nacionalistima da se predstave kao mirotvorci, dok istovremeno čine da lideri establišmenta djeluju militantno.

Ukratko, stranke koje neprestano govore o odbrani evropskih zemalja istovremeno su najmanje spremne da djeluju kada je u pitanju zaštita Evropljana od neprijateljskih stranih vlada. Ovaj paradoks ima ozbiljne političke posljedice, jer se Evropa suočava sa dvostrukim izazovom ruske ratobornosti i američke nepouzdanosti. Suočena sa mnoštvom prijetnji, uključujući ratove, energetske ucjene i sabotaže (sjetimo se upada dronova prošle godine koji su poremetili vazdušni saobraćaj širom kontinenta), budžeti za odbranu moraju se povećati kako bi se zaštitila evropska društva, kao i kritična infrastruktura od koje Evropljani zavise.

Ekstremna desnica, sa svojom polarizujućom domaćom politikom, prezrivim osuđivanjem povećanih izdataka za odbranu, agresivnim stavom prema saveznicima i iluzornim nadama da će smiriti potencijalne agresore bez kredibilnih sredstava odvraćanja, usvojila je bezbjednosni stav koji će Evropu ostaviti bespomoćnijom nego što je bila od kraja Hladnog rata. Postizanje mira kroz slabost neće donijeti mir. Ovaj pristup će isprovocirati druge zemlje da pojačaju svoje prijetnje evropskom načinu života, što je upravo ono što krajnje desničarske stranke tvrde da žele da brane više od bilo kog drugog političkog aktera.

Autor je član Evropskog savjeta za spoljne odnose; bio je zamjenik premijera i ministar spoljnih poslova Moldavije;

Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod: N. R.)