Podgorička skupština 1918: Za jedne ‘ujedinjenje’, za druge ‘aneksija’, za sve – vekovni spor

Krajem novembra, na Podgoričkoj skupštini, kako je danas poznata u istoriografiji, 160 delegata je jednoglasno, bez javne rasprave, odlučilo da Crna Gora ulazi u zajedničku državu sa Kraljevinom Srbijom pod srpskom dinastijom Karađorđevića. Kralj Nikola Prvi Petrović Njegoš i njegova dinastija zbačeni su sa prijestola i protjerani iz zemlje, a Crna Gora podržava ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca u budućoj kraljevini, odlučili su delegati

Desetine muškaraca, neki u elegantnim frakovima i cilindrima na glavi, lica ukrašenih gustim crnim brkovima, drugi u svešteničkim odorama ili u tradicionalnoj narodnoj nošnji, stoje ispred zgrade Duvanskog monopola u Podgorici.

Ni ne slute da su upravo doneli odluku koja će i vek kasnije svađati Crnu Goru.

Novembar je 1918, a vihor Prvog svetskog rata tek se umirio u opustošenoj kraljevini Crnoj Gori, koja je iz njega izašla kao najveći gubitnik među pobednicima.

Bez vojske i teritorijalnog proširenja kojem se nadala, „razorena, izmučena, gladna i ojađena" Crna Gora – kako je opisuje istoričar Šerbo Rastoder – kao i njen kralj u egzilu, više nije imala ni podršku velikih sila.

Ideje o ujedinjenju sa Srbijom koje bi garantovalo bezbednost i ekonomski oporavak unutar buduće Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS), sve se češće pominju.

Krajem novembra, na Podgoričkoj skupštini, kako je danas poznata u istoriografiji, 160 delegata je jednoglasno, bez javne rasprave, odlučilo da Crna Gora ulazi u zajedničku državu sa Kraljevinom Srbijom pod srpskom dinastijom Karađorđevića.

Kralj Nikola Prvi Petrović Njegoš i njegova dinastija zbačeni su sa prestola i proterani iz zemlje, a Crna Gora podržava ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca u budućoj krajevini, odlučili su delegati.

I čitav vek kasnije, nesuglasice koje su ove odluke izazvale u Crnoj Gori nisu prošlost ni za stanovništvo, ni za istoričare.

Tik posle rata, Evropa se menjala na principu samoopredeljenja, načelu koje je promovisao američki predsednik Vudro Vilson i uticala na stvaranje nacionalnih država.

Težnja Srbije i Crne Gore ka ujedinjenju nije bila novost i o njemu se pregovaralo u tajnosti i pred početak rata 1914, o čemu svedoči pismo kralja Nikole zetu, srpskom kralju Petru I Karađorđeviću, citira crnogorski istoričar Savić Marković Štedimlija u knjizi Crna Gora u Jugoslaviji.

Značajna većina stanovništva Crne Gore jeste bila za zajedničku državu, ali o modelu ujedinjenja nisu svi isto razmišljali, što je dovelo do podela u zemlji, kaže Rastoder, predsednik Odbora za istoriju Crnogorske akademije nauka i umetnosti (CANU).

„Na jednoj strani su bili 'bjelaši', pristalice bezuslovnog ujedinjenja sa Srbijom, a na drugoj 'zelenaši', pristalice dinastije Petrović Njegoš i takozvanog uslovnog ujedinjenja, što je imalo različite koncepte, od konfederacije do federacije, ali stava da Crna Gora mora biti subjekt u tim procesima, a ne objekt", objašnjava za BBC na srpskom.

Ove dve grupe nazvane su boji listića na skupštini – beli su glasali za, a zeleni protiv pripajanja Srbiji.

U septembru 1918, posle proboja Solunskog fronta i oslobođenja Kraljevine Srbije, savezničke trupe iz Velike Britanije, Francuske, Amerike i Italije, ubrzo su stigle i u Crnu Goru.

Pored saveznika, stižu i Jadranske divizije srpske vojske pod komandom pukovnika Dragutina Milutinovića.

On je iz Beograda dobio nalog da sprovede plebiscit za izbor poslanika za skupštinu na kojoj će se glasati o budućem ujedinjenju sa Srbijom.

Srpski oficiri će odigrati važnu ulogu prilikom organizacije glasanja, a izbori u tim uslovima „nisu mogli da budu fer", smatra britanski istoričar Marko Atila Hoare, stručnjak za istoriju Balkana i Jugoslavije.

„Pristalice kralja Nikole Petrovića bile su ili držane van zemlje i potisnute ili im je onemogućeno da slobodno agituju – nisu mogli da slobodno učestvuju u izborima", kaže on za BBC na srpskom.

Mnogi u Crnoj Gori su decenijama kasnije osporavali način glasanja, jer tamošnje institucije nisu mogle da ga organizuju, a vlada i kralj nisu dobili dozvolu Francuske da se vrate u zemlju.

Za Miloša Jagodića, istoričara iz Beograda, Podgorička skupština bila je „demokratski izraz volje birača koji su izabrali poslanike za tu skupštinu", a ne aneksija.

U to doba, pojmovi „Crnogorac" i „crnogorstvo" nisu bili nacionalni ili etnički, jer se tamošnje stanovništvo smatralo Srbima, smatra on.

„Odluka o ujedinjenju Crne Gore i Srbije u istorijskom smislu je rezultat težnje ta dva dela srpskog naroda da se objedine", kaže profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu za BBC.

Ulogu evropskih sila u pripajanju Crne Gore Srbiji Rastoder vidi kao „presudnu".

„Vršile su novu preraspodelu i kreirale novu kartu Evrope, a na njoj nije bilo mesta za Crnu Goru.

„Jugoslovenska država je dobila primat u novoj preraspodeli moći", zaključuje on.

Podgorička skupština je bila „pravno i političko nasilje" srpske vlade Nikole Pašića nad Crnom Gorom, smatra Rastoder.

„Umesto hirurga i precizne operacije, ujedinjenje su sproveli kasapi, bahato i krajnje nepromišljeno.

„Nema sumnje da se radi o aneksiji, iz prostog razloga: kod ujedinjenja nužno postoje dva subjekta (Srbija i Crna Gora), a ovde je u svim procesima samo jedan – Srbija", kaže crnogorski istoričar za BBC.

Pašić i regent Aleksandar Karađorđević nisu izabrali dobar način za sprovođenje ove ideje, smatra britanski istoričar Marko Atila Hoare.

Model ujedinjenja bio je „previše oštar i apsolutistički", ocenjuje.

„Da je pristup bio nijansiraniji, možda bi Crna Gora i Srbija trajno opstale zajedno."

Potez Pašića i regenta uticao je na rađanje ideje o crnogorskoj naciji, odvojenoj od srpske, smatra Hoare.

„Pokrenuli su je oni koji su želeli da Crna Gora u zajedničkoj državi zadrži stepen autonomije i razlikovanja."

Pašić, koji je umnogome krojio tadašnju politiku Beograda, „bio je izraziti srpski nacionalista, koji lično nije verovao u jugoslovenstvo", smatra Hoare.

„Bilo mu je jedino važno da ta Jugoslavija bude predvođena Srbijom, a Crnu Goru nije video kao pitanje šire države, već unutrašnje, za koje se isključivo Srbija pita", ocenjuje on.

Istoričar Ljubodrag Dimić napominje da je Pašić želeo da izbegne da se savezničke sile umešaju u rešavanje ovog pitanja.

„Pašić ne pominje ujedninjenje, nego 'sjedinjenje', smatrao je da treba da bude izvršeno nezavisno od toga da li će se stvoriti jugoslovenska država ili neće", ukazuje profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu za BBC na srpskom.

Posle kapitulacije crnogorske vojske u Prvom svetskom ratu 1916. u većini sila Antante promenio se stav prema crnogorskoj državnosti.

Od tada smatraju da „posle rata Crna Gora ne treba da bude obnovljena kao nezavisna država", što je „zapečatilo njenu sudbinu", smatra Miloš Jagodić.

Crnogorska vlada u emigraciji je „nailazila na zid ćutanja na njihove inicijative o budućem položaju ili teritorijalnom proširenju Crne Gore", dodaje.

„Sve drugo su bila samo pitanja sprovođenja te odluke, pa i Podgorička skupština, a sile Antante nisu želele da prljaju ruke egzekucijom, što je prepušteno Srbiji", smatra Jagodić.

Odluka Podgoričke skupštine je, smatra Rastoder, doneta gaženjem crnogorskog ustava i zakona, što ne negira ni Jagodić.

„Pa, naravno da nije bilo u skladu sa crnogorskim Ustavom i zakonom, iz prostog razloga: kralj nije bio u zemlji, a po zakonu on je bio taj koji saziva skupštinu", kaže Jagodić.

Bilo je „potpuno jasno da je cilj skupštine prevratnički" i „niko to nije krio", dodaje.

„Narod je bio raspoložen za ujedinjenje", tvrdi Jagodić.

Dimić na zamerke u mehanizmu odlučivanja napominje da je rezolucija doneta „sasvim legitimno i jednoglasno" i da u Crnoj Gori tada „nije bilo političara, već prvaka".

„Ako si prvak u nekom selu ili srezu, ti pripadaš radu te skupštine i učestvovao si u njemu prethodnih decenija", kaže Dimić.

Podgorička skupština trajala je od 24. do 29. novembra 1918, a već u januaru sledeće godine podignut je Božićni ustanak pod vođstvom komandira Krsta Zrnova Popovića.

Nezadovoljnici načinom na koji je Crna Gora završila u zajedničkoj državi podigli su se 6. januara pod sloganom „Za pravo, čast i slobodu Crne Gore".

Bio je to „prvi veći ideološki sukob u istoriji Crne Gore", kaže Rastoder.

„Na jednoj strani su bili protivnici bezuslovnog ujedinjenja, predvođeni oficirima crnogorske vojske (bivši komiti), a na drugoj takozvana Mlada Crna Gora, pristalice bezuslovnog ujedinjenja potpomognute od generala Milutinovića", objašnjava.

Ustanike je podržavala i crnogorska vlada u izgnanstvu i kralj Nikola, ali je pobuna ugašena već 7. januara.

Podele posejane uoči, tokom i neposredno posle Podgoričke skupštine živele su u Crnoj Gori i do sledećeg glasanja 1920, kada je organizovana Ustavotvorna skupština, ali i narednih decenija.

Zašto je mauzolej na Lovćenu česta tema rasprava u Crnoj Gori:

Crnogorski parlament je na inicijativu tada vladajuće Demokratske partije socijalista (DPS), posle duge i žučne rasprave, 2018. izglasao Rezoluciju kojom se odluke Podgoričke skupštine proglašavaju ništavnim.

Efekte ove Rezolucije u 21. veku osetio je tadašnji srpski ambasador Vladimir Božović.

Crna Gora ga je 2020. proglasila nepoželjnom osobom, tvrdeći da je omalovažio državu koja mu je dala diplomatsko gostoprimstvo, delom i zbog tvrdnji o Podgoričkoj skupštini.

„Ambasador Božović je nelegalnu i nelegitimnu Podgoričku skupštinu 1918. nazvao 'oslobođenjem' i 'slobodnom voljom' crnogorskog naroda", saopšteno je iz Ministarstva spoljnih poslova Crne Gore.

Princ Nikola Petrović, praunuk poslednjeg crnogorskog kralja, Podgoričku skupštinu komentarisao je 2017.

„Zar nije užasna nepravda da jedina zemlja na Balkanu, koja je vekovima branila sopstvenu nezavisnost od raznih imperija, vidi svoje ime izbrisano sa mape?

„A dinastija koja je upravljala njenom sudbinom bačena je u zaborav istorije", rekao je 2017. za Radio Slobodna Evropa (RSE).

Stavovi o odlukama Podgoričke skupštine i danas su podeljeni.

Predstavnici stranaka bliskih zvaničnom Beogradu, poput predsednika parlamenta Andrije Mandića, smatraju odluke Podgoričke skupštine „pozitivnim", dok je drugi, poput bivšeg predsednika Mila Đukanovića, vide kao „izdaju" Crne Gore.

„To je večita tema u kojoj se nacionalni dualitet potvrđuje odnosom prema ovom događaju – po pravilu, Srbi su za, a Crnogorci protiv", objašnjava Rastoder.

Za Dimića odluka iz 1918. nije sporna, ali jesu tumačenja istorije.

„Ona zavise od političke klime koja se na Balkanu menja i nekoliko desetina puta u jednom veku, zbog čega i tumačenja Podgoričke skupštine iznova dobijaju političku afirmaciju", smatra Dimić.

BBC na srpskom je od sada i na Jutjubu, pratite nas OVDE.

Pratite nas na Fejsbuku, Tviteru, Instagramu i Vajberu. Ako imate predlog teme za nas, javite se na bbcnasrpskom@bbc.co.uk