Ključne reforme kasne: Evropska komisija odobrila Crnoj Gori novu isplatu u okviru Plana rasta, ali upozorava

Demokratske institucije u Crnoj Gori uglavnom funkcionišu zadovoljavajuće, ali politička polarizacija i fragmentacija parlamenta i dalje stvaraju rizik od kriza i institucionalnih blokada, upozoreno je

Crna Gora je dovoljno napredovala da dobije narednu isplatu sredstava u okviru Instrumenta za reforme i rast, ali značajan broj reformskih obaveza kasni i za njih su odobreni grejs periodi do sredine ili kraja 2026. godine, navela je Evropska komisija.

EK je u izvještaju o ispunjenosti uslova za novu isplatu u okviru Instrumenta za reforme i rast istakla da su mnoge reforme djelimično sprovedene ili su zakoni još u proceduri.

Komisija je za niz reformskih koraka zaključila da nijesu ostvareni, među njima reforma upravljanja državnim preduzećima, izmjene antikorupcijskog okvira za javne nabavke, usvajanje novog Zakona o zaštiti konkurencije, puna usklađenost registra firmi i registra Centralne banke Crne Gore, kao i više koraka iz oblasti digitalizacije, sajber bezbjednosti i transporta.

EK je 20. maja objavila da je Crnoj Gori stavila na raspolaganje 44,2 miliona eura u okviru Instrumenta za reforme i rast. To je, kako je saopšteno, uslijedilo nakon trećeg zahtjeva za isplatu i pozitivne ocjene Komisije o sprovedenim reformskim koracima u oblastima konkurentnosti poslovanja i inovacija.

Vlada je očekivala isplatu oko 59 miliona eura. U trećem polugodišnjem izvještaju o sprovođenju Reformske agende za Instrument EU za reforme i rast 2024-2027. godine, izvršna vlast je navela da je od ukupno 45 koraka iz Reformske agende, Crna Gora u potpunosti ispunila 24, dok je 21 djelimično realizovan. Izvještaj sadrži podatke o statusu realizacije ukupno 45 reformskih koraka, od kojih se 32 odnose na redovne obaveze s rokom ispunjenja do 31. decembra 2025. godine, dok je 13 koraka preneseno iz prethodna dva izvještajna perioda, tj. osam sa prvobitnim rokom realizacije do 30. juna 2025. i pet sa rokom do 28. februara 2025.

Iz izvještaja EK proizlazi da je Komisija priznala 20 koraka kao potpuno ostvarene, dok je ostale ocijenila kao neostvarene ili nedovoljno završene.

EK navodi da demokratske institucije u Crnoj Gori uglavnom funkcionišu zadovoljavajuće, ali da politička polarizacija i fragmentacija parlamenta i dalje stvaraju rizik od kriza i institucionalnih blokada. Ističe se da je postignut konsenzus o brojnim reformama važnim za EU integracije, čime su deblokirani pregovori o pristupanju, ali da Crna Gora mora nastaviti reformu izbornog zakonodavstva i sprovođenje preporuka OEBS/ODIHR-a.

EK navodi da je pravni okvir za nezavisno i odgovorno pravosuđe uglavnom uspostavljen, ali da ga Crna Gora mora dodatno uskladiti sa evropskim standardima, uključujući Ustav. Posebno se naglašava da kvalitet i efikasnost pravosuđa i dalje treba značajno unaprijediti.

Kad je riječ o ekonomiji, u izvještaju je ocijenjeno da crnogorske vlasti sprovode makroekonomsku politiku usmjerenu ka stabilnosti i opšti uslov je ispunjen, međutim, “značajne slabosti i dalje postoje i na prihodnoj i na rashodnoj strani”.

“Srednjoročni budžetski okvir ostaje nedovoljno robustan, što ograničava sposobnost Vlade da godišnje budžete uskladi sa dugoročnijim fiskalnim ciljevima. Praćenje fiskalnih rizika trenutno je uskog obima, praktično ograničeno na državna preduzeća, dok su šire sposobnosti za identifikovanje i upravljanje fiskalnim rizicima i dalje nedovoljno razvijene”, navodi se.

Dodaje se da je IT infrastruktura koja podržava planiranje budžeta neadekvatna, a nepostojanje centralizovanog sistema za obračun zarada podriva kontrolu nad jednom od najvećih kategorija rashoda – javnim zaradama.

“Upravljačka odgovornost unutar potrošačkih jedinica takođe nije dovoljno ukorijenjena u praksi, uprkos formalnim odredbama”, piše u izvještaju.

Sprovođenje reformi iz Reformske agende za period 2024-2027. uslov je za dobijanje novca iz Instrumenta za reforme i rast u okviru Plana rasta EU za Zapadni Balkan. Plan je kombinacija bespovratnih sredstava i povoljnih kredita za region od šest milijardi eura za period 2024-2027. Za Crnu Goru je obezbijeđeno 383,5 miliona eura, od čega je 110 miliona eura bespovratno, a 273,5 miliona eura čine povoljni krediti.

Evropska komisija je od ukupnog iznosa, dodijelila sedam odsto na početku sprovođenja Plana kao predfinansiranje, a ostatak dijeli u šest polugodišnjih tranši podrške, u zavisnosti od stepena realizacije planiranih reformi.

Crna Gora je prvu redovnu tranšu iz Plana dobila u avgustu prošle godine, i to u iznosu od 10,2 miliona eura, a ne 18 miliona koliko je Vlada očekivala, jer polovina neophodnih reformskih koraka nije bila u potpunosti ispunjena.

Druga tranša, od 8,1 milion eura, odobrena je 17. oktobra prošle godine. Pretfinansiranje, od 26,85 miliona eura, Crna Gora je dobila 15. maja 2025.

U trećem polugodišnjem izvještaju o sprovođenju Reformske agede za Instrument EU za reforme i rast Vlada kao značajan izazov ističe promjenu Ustava Crne Gore, što podrazumijeva širok politički konsenzus, dvotrećinsku većinu u Skupštini i temeljnu usklađenost sa međunarodnim standardima.

“Reforma direktno zadire u strukturu i način funkcionisanja Sudskog savjeta, čime se otvara prostor za političke otpore, posebno kada je riječ o uklanjanju ministra pravde iz sastava Savjeta. Uprkos pozitivnim ocjenama Evropske komisije i Venecijanske komisije o dosadašnjim koracima, puna depolitizacija pravosuđa i jačanje institucionalne nezavisnosti zahtijevaju nastavak reformskog dijaloga, tehničku preciznost i spremnost na kompromis među ključnim akterima”, piše u izvještaju.