Između Sartra, Arona i Malroa: Majska revolucija ’68, Edgar Moren i intelektualne pukotine

Čitajući njegove tekstove o studentskoj revoluciji 1968. godine, kao i kasnije osvrte na “godinu koja se vraća”, stiče se utisak da pred sobom imamo dragocjenu građu za jednu sociologiju revolucije

Napisane su mnoge knjige o iskušenjima, pa i dramama francuskih intelektualaca tokom “Majske revolucije” 1968. godine, pobune koja je, između ostalog, trebalo da dovede i do “mašte na vlasti”, uz jedan od osnovnih principa da je “zabranjeno zabranjivati”.

Ovdje ćemo se kratko zadržati na Edgaru Morenu, upoređujući njegov odnos prema događajima sa stavovima trojice velikana francuske misli – Sartra, Arona i Malroa.

Žan-Pol Sartr ostao je dosljedno odan ideji velikih promjena u društvu i ljudskoj svijesti. Vjerovao je i u klasični proletarijat ali i u onaj novi, “duhovni proletarijat”, odnosno studente kao moderne subjekte revolucije. Zato je Sartr tih dana podjednako prisutan među radnicima u fabrici Reno i među studentima na Sorboni.

Omražen od desnice i često osporavan i od zvanične ljevice, dosljedan svojoj “samoći avanture”, Sartr je postao jedan od duhovnih očeva studentske pobune.

Ponesen vizijom humanističke revolucije koja bi vodila višim etičkim ciljevima, Sartr je ponekad opravdavao i nasilne metode političke borbe, ponekad pridajući i nasilju estetsku dimenziju.

Nasuprot njemu, Remon Aron je odbacivao i revolucionarni zanos i skeptični cinizam. Prije svega racionalista, slagao je argumente hladno i bez viška emocija, mjereći ih kriterijumom stvarnosti.

Kao nastavljač Tokvilove tradicije branio je političke slobode, liberalnu ekonomiju i demokratske institucije. Po njegovom mišljenju, taj model nije bio savršen, ali je bio najbolji koji je čovječanstvo uspjelo da stvori.

U svojoj poznatoj knjizi “Opijum intelektualaca” iz 1955. godine Aron je kritikovao Sartrovu fascinaciju komunizmom. Aron je, kao “angažovani posmatrač” i dugogodišnji polemičar sa Sartrom, svojim generacijskim i intelektualnim saputnikom, u studentskoj pobuni 1968. vidio mnogo više karnevalskih i psihodramskih elemenata nego ozbiljan projekat demokratske i progresivne reforme društva.

Ako je kasniji razvoj događaja dao više argumenata Aronu nego Sartru, ostala je zapamćena jedna rečenica odanosti pariskih studenata iz tog vremena: “Bolje je biti sa Sartrom kada nije u pravu nego sa Aronom kada jeste.”

Treći veliki učesnik te epohe, Andre Malro, tada je već zaokruživao svoj politički i životni put. Autor “Ljudske sudbine” i “Nade”, romana koji su obilježili generacije mladih revolucionarnih idealista, sve se više približavao konzervativnim političkim pozicijama.

Nekadašnji idol mladih između dva svjetska rata, pisac koji je revolucionarnu inspiraciju tražio u Kini i kasnije u Španskom građanskom ratu, tokom događaja iz 1968. našao se na suprotnoj strani studentskih barikada.

Priča je, ipak, složenija nego što na prvi pogled izgleda. Malro je bio blizak saradnik generala De Gola i jedan od najznačajnijih ministara kulture u istoriji Francuske. Ostao je odan generalu do kraja života. Prihvatio je i De Golovu poruku studentima: “Reforme da, cirkus ne”.

Malro je čak tvrdio da je u tom trenutku jedini istinski revolucionar bio upravo De Gol, jer je jedini nudio institucionalne promjene nasuprot opasnosti opšteg haosa.

Zato će se Malro naći i na velikom kontramitingu 30. maja 1968. zajedno sa golistima i desnicom, izazivajući zgražavanje mnogih studenata koji su taj čin doživjeli kao simboličnu sahranu njegove nekadašnje mladosti.

Gdje se u tom složenom trouglu nalazio Edgar Moren? Uzgred, znatno mlađi od navedene trojice maître à penser, ali već tada intelektualac čiji se glas sve više čuo u francuskoj javnosti.

Moren je upravo te 1968. godine naslijedio poznatog filozofa Anrija Lefevra na Univerzitetu u Nanteru, mjestu koje će postati epicentar studentske pobune. “Upao sam direktno u veliki požar”, zapisao je kasnije.

Možda će zvučati paradoksalno, ali Moren se tokom događaja iz 1968. nalazio između svih navedenih intelektualnih pozicija, a opet bio različit od svake od njih.

U najkraćem, za razliku od Sartra, nije idealizovao revoluciju. Za razliku od Arona, nije ostao po strani od njenog emancipatorskog potencijala. Za razliku od Malroa, nije završio na drugoj strani barikada. Upravo u tom prostoru između pobune i kritičke distance nalazio se Edgar Moren.

Kao ljevičar, nije imao dilemu da Maj ‘68 nosi snažnu energiju kulturne i društvene promjene. U studentskom pokretu prepoznavao je otpor autoritarnim obrascima političkog, medijskog, porodičnog, obrazovnog i crkvenog života. U tom smislu smatrao je da pobuna otvara prostor za novu društvenu i kulturnu paradigmu.

Ali, za razliku od mnogih učesnika i simpatizera pokreta, nije zatvarao oči pred njegovim ograničenjima. Morenovi tekstovi, objavljivani i u listu Le Monde dok su događaji još trajali, pokazuju rijetku kombinaciju simpatije i kritičke distance. Uočavao je energiju pobune, ali i njene konfuzije, naivnosti i iluzije.

Nije vjerovao da je moguće ostvariti jedan od centralnih slogana epohe – da treba biti realan i tražiti nemoguće. Smatrao je da čovjek ne može trajno živjeti u snu revolucije, a da pritom ne vodi računa o zakonima stvarnosti.

Upravo zbog toga njegove analize i danas djeluju svježe. One nijesu ni apologija ni osuda pobune, već pokušaj da se razumije njena stvarna istorijska priroda.

Jedna druga Morenova misao možda još bolje otkriva njegov pogled na odnos idealizma i realizma: “Potpuna eliminacija rizika vodi potpunoj eliminaciji života”.

To je ona karakteristična Morenova ravnoteža između nade i opreza, između slobode i odgovornosti. Njegove refleksije gotovo uvijek povezuju sudbinu pojedinca sa sudbinom društva, a društvo sa širim prirodnim i civilizacijskim procesima.

Čitajući njegove tekstove o studentskoj revoluciji 1968. godine, kao i kasnije osvrte na “godinu koja se vraća”, stiče se utisak da pred sobom imamo dragocjenu građu za jednu sociologiju revolucije.

Iako je njegovo djelo vremenom obuhvatilo filozofiju, antropologiju, psihologiju, ekologiju, posebno teoriju kompleksnosti, sociolog je u Morenu ostao trajno prisutan. Upravo iz primarno sociološke radoznalosti i potrebe da razumije društvene procese nastajala su njegova najvažnija pitanja. Ali odgovore nije tražio samo u sociologiji, već u stalnom dijalogu različitih disciplina.

Možda se upravo u tome nalazi jedna od najvećih posebnosti Edgara Morena – sociologa koji nikada nije pristajao da ostane samo sociolog.

Zato kada saberemo sve Morenove radove o burnoj i kompleksnoj ‘68 u Francuskoj i svijetu, imamo utisak da čitamo u isti mah sociologiju i enciklopediju jedne velike, emancipatorske revolucije, ujedno posljednje svjetske eksplozije utopijske energije.

Dugo putovanje u 1968. je teško zamisliti bez Morenove priče.