Kapitalan rad na izučavanju neolitskih kultura u Crnoj Gori: Portreti crnogorskih arheologa – Čedomir Marković

Najznačajniji arheološki lokaliteti od praistorije, preko antike do srednjeg vijeka istraživani su u organizaciji Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore pod njegovim rukovodstvom

Crnogorska arheologija formirana je zahvaljujući stručnjacima koji su diplomirali arheologiju krajem pedesetih i početkom šezdesetih godina XX vijeka. Njima pripada i Čedomir Marković, koji je rođen 21. maja 1937. godine u Peći. Diplomirao je arheologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu početkom 1963. godine, a maja iste godine zaposlio se u Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture Crne Gore na Cetinju.

Stručni ispit za zvanje konzervatora položio je 1966. godine, kada je i postavljen za rukovodioca Odjeljenja za zaštitu i propagandu spomenika kulture, a nešto kasnije je imenovan za rukovodioca Odjeljenja za zaštitu i konzervaciju pokretnih spomenika kulture. U periodu od 1974. do 1985. godine nalazio se na mjestu rukovodioca Odjeljenja za dokumentaciju. Magistrirao je 1975. godine na Odeljenju za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu sa temom “Tragovi Ilira u Crnoj Gori”. Na istom fakultetu 1983. godine odbranio je i doktorsku disertaciju pod nazivom “Neolitske kulture na teritoriji Crne Gore”. U martu 1985. godine izabran je za direktora Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore i na toj funkciji je ostao do marta 1990. godine. Od 1990. do 1991. godine nalazio se na mjestu samostalnog savjetnika, da bi 1991. godine bio ponovo imenovan za direktora i na toj dužnosti je ostao sve do novembra 2003. godine, kada je penzionisan. Posjeduje stručno zvanje konzervatorski savjetnik.

Pored redovnog zaposlenja, bio je angažovan na Kulturološkom fakultetu na Cetinju od njegovog osnivanja 1981. godine, u početku kao predavač, a od 1984. godine kao docent za predmet Arheologija sve do ukidanja ovog fakulteta 1988. godine. Čedomir Marković je učestvovao kao član ekipe ili je rukovodio brojnim arheološkim istraživanjima u Crnoj Gori, čiji su rezultati doprinijeli da se u mnogim segmentima dopuni, ali i izmijeni postojeća slika o kulturama koje su obitavale na području današnje Crne Gore. Najznačajniji arheološki lokaliteti od praistorije, preko antike do srednjeg vijeka istraživani su u organizaciji Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore pod njegovim rukovodstvom. Veoma je značajan njegov naučni rad na izučavanju nastanka i razvoja neolitskih kultura u Crnoj Gori zbog čega je istraživao veći broj lokaliteta, među kojima se posebno ističu pećina Odmut kod nekadašnjih Plužina, pećina Spila iznad Perasta, pećina Koronina kod Cetinja, neolitska naselja na lokalitetu Kremeštice u selu Petnjiku i na Beran kršu, oba kod Berana. Bavio se i arheološkim iskopavanjima na lokalitetima iz bronzanog i gvozdenog doba u Crnoj Gori poput tumula u Gotovuši kod Pljevalja, tumula u Lušcu i Lisijevom polju kod Berana, tumula u Riječanima kod Nikšića.

Osim praistorije izučavao je antičke i srednjovjekovne lokalitete, poput antičke vile Hipnosa i lokaliteta Carine u Risnu, antičkih nekropola Municipijuma S… u Kominima kod Pljevalja, Starog grada i helenističke i rimske nekropole u Budvi, Duklje, manastira Prečista Krajinska, manastira Moračnik i manastira Kom na Skadarskom jezeru, manastira Podlastve, Ćipur na Cetinju, i drugih brojnih nalazišta. Treba istaći i podatak da su zahvaljujući Markoviću, prvi put u Crnoj Gori obavljene i određene fiziko-hemijske, paleobotaničke, geološke i paleontološke analize, koje su imale presudnog uticaja na egzaktnost u interpretacijama rezultata istraživanja i donošenju naučnih zaključaka. Pored arheoloških istraživanja i zaštite spomenika kulture, Čedomir Marković je bio aktivan i u brojnim drugim stručnim ili organizacionim poslovima. Bio je član brojnih stručnih i naučnih komisija, savjeta i upravnih odbora. Bio je prvi predsjednik Arheološkog društva Crne Gore od 1974. do 1980. godine, član Naučnog savjeta za nacionalne parkove Crne Gore i dugogodišnji član Jugoslovenske komisije za saradnju sa UNESCO-om. Izabran je za člana Odbora za arheologiju Crnogorske akademije nauka i umjetnosti 1975. godine, a potom je imenovan za njegovog predsjednika u periodu od 1994. do 2018. godine. Nakon gašenja tog odbora, bio je član Odbora za arheologiju, etnologiju i istoriju umjetnosti Crnogorske akademije nauka i umjetnosti od 2018–2021. godine. Bio je koautor i korukovodilac projekta Arheološka istraživanja, konzervacija i prezentacija Duklje, zahvaljujući kome je 1997. godine započeta novija faza istraživanja tog veoma značajnog lokaliteta, čiji je nosilac bila Crnogorska akademija nauka i umjetnosti. Bio je predsjednik Društva konzervatora Crne Gore 2001. godine. Bio je na studijskim boravcima u Rusiji i Poljskoj. Za svoj rad Čedomir Marković je više puta nagrađivan i odlikovan. Između ostalih, nagrađen je 1975. godine Jubilarnom medaljom sa diplomom za izvanredan doprinos na zaštiti kulturnog nasleđa od strane Saveza društava konzervatora Jugoslavije i Trinaestonovembarskom nagradom grada Cetinja 1997. godine. Arheolog Marković je napisao veći broj monografija i preko pedeset naučnih i stručnih radova.

Za izučavanje crnogorske arheologije i kulturne baštine neophodno je pročitati njegove monografije “Neolit Crne Gore” iz 1985. godine, članak “Tragovi materijalne kulture do osnivanja Cetinja” u uvodnom dijelu monografije “Cetinje: 1482–1982” iz 1994. godine, “Spomenici kulture Crne Gore” iz 1997. godine sa akademikom Rajkom Vujičićem, “Arheologija Crne Gore” iz 2006. godine, “Crna Gora kroz kulturnu baštinu” iz 2006. godine sa akademikom Rajkom Vujičićem na crnogorskom i engleskom jeziku, “Antička Budva, nekropole, istraživanja 1980-1981”. iz 2012. godine, kao i poglavlje u “Istoriji umjetnosti Crne Gore I” iz 2023. godine. Od stručnih radova možemo izdvojiti koautorski rad “Značaj i uloga arheologije u kulturnom, društvenom i privrednom razvoju Socijalističke Republike Crne Gore” u zborniku “Stanje, uloga i razvoj nauke u Crnoj Gori” iz 1986. godine u izdanju Crnogorske akademije nauka i umjetnosti. Bio je član redakcije i jedan od autora članaka u Zborniku Zaštita spomenika kulture Crne Gore, koji je izašao nakon simpozijuma održanih 1986. i 1987. godine, kao i autor članaka u još četiri zbornika u izdanju Crnogorske akademije nauka i umjetnosti. Pored toga, objavljivao je radove u mnogobrojnim časopisima od kojih možemo izdvojiti Starine Crne Gore, Arheološki pregled, Materijali, Boka, Archaeologia lugoslavica, Bibliografski vjesnik, Odrednicu o praistoriji Crne Gore u Enciklopediji Jugoslavije. Veoma aktivan i u poznim godinama objavio je više radova, između ostalih i u studiji “Paradigme diskursa kulture u Crnoj Gori” iz 2019. godine u izdanju Crnogorske akademije nauka i umjetnosti. Takođe, bio je član redakcije Leksikona arheologije Crne Gore objavljenog 2025. godine od strane Crnogorske akademije nauka i umjetnosti, u kome je priredio pedeset jedan autorski i dvadeset dva koautorska članka. Od velikog broja objavljenih monografija i članaka, možemo izdvojiti više publikacija. Prevashodno, monografiju “Arheologija Crne Gore” iz 2006. godine u izdanju CID-a koja predstavlja jedino izdanje te vrste koje sabira sve dotadašnje rezultate arheološke nauke iz praistorije i antike na jednom mjestu. Napisana je sa naučnim metodološkim pristupom kojim autor čitaoca uvodi u svijet arheologije i daje temeljan pregled istorijata arheoloških istraživanja i njihovih rezultata od paleolita do ranog srednjeg vijeka. Monografija “Neolit Crne Gore” značajna je sa aspekta temeljne obrade procesa neolitizacije teritorije Crne Gore. Treće veoma značajno izdanje jeste “Antička Budva”, nekropole, istraživanja 1980–1981. iz 2012. godine, koje je objavila Matica crnogorska. Ova nezaobilazna zbirka daje detaljan uvid u rezultate arheoloških istraživanja helenističke i rimske nekropole i služi kao nazaobilazna naučna publikacija za proučavanje antičkog perioda Budve.

Ovdje je, u kratkoj crtici, neophodno istaći i rad njegove supruge gospođe Marije Marković, konzervatorskog savjetnika, koja je jedan od utemeljivača konzervatorske djelatnosti u Crnoj Gori. Pod njenim rukovodstvom Ateljea za konzervaciju metala, stakla i keramike nekadašnjeg Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore na Cetinju podvrgnuto je konzervatorsko-restauratorskom tretmanu blizu 2000 eksponata od keramike, stakla, ćilibara, metala, kamena obrađenih u navedenoj knjizi, a koje danas možete pogledati u postavci Arheološkog muzeja u Budvi. Marija Marković je autor jedine monografija u Crnoj Gori iz oblasti konzervacije i restauracije pod nazivom “Konzervacija metalnih predmeta iz muzejskih zbirki i manastirskih riznica na tlu Crne Gore” iz 2024. godine.

Kao član redakcije Leksikona arheologije Crne Gore, Čedomir Marković je dao ogroman doprinos u formiranju ovog kapitalnog djela u oblasti arheologije. Uprkos godinama koje nosi bio je veoma aktivan član redakcije, koji je zahvaljujući svom višedecenijskom iskustvu savjetima i smjernicama redakciju vodio kroz mnogobrojne nedoumice i dileme, čime je uveliko olakšavao rad na izradi Leksikona. Nije naodmet ponovo istaći da Marković pripada prvoj generaciji školovanih crnogorskih arheologa, koji su svojim radom postavili temelje naše arheologije. Obavljajući jednu od najznačajnijih funkcija u oblasti zaštite kulturne baštine, rukovođenjem i učešćem u velikim arheološkim projektima, objavljivanjem monografija i članaka dao je ogroman doprinos razvoju ove nauke kod nas.