Četrdeset godina od katastrofe u Černobilju

Prije 40 godina, prvih sati 26. aprila 1986. u sovjetskoj atomskoj elektrani u Černobilju eksplodirao je četvrti reaktor i izazvao najtežu mirnodopsku nuklearnu katastrofu. Hiljade ljudi umrle su od posljedica zračenja, a radioaktivni oblak prekrio je znatan dio Evrope, sa nesagledivim posljedicama, natežim na prostoru juga Bjelorusije i sjevera Ukrajine.

Prema pojedinim tumačenjima, od posljedica radijacije, do naših dana, umrlo je između 200.000 i 400.000 ljudi, a smatra se da je posljedice zračenja u manjoj ili većoj mjeri osjetilo do pet miliona ljudi.

Černobilj se nalazi na krajnjem sjeveru Ukrajine, u pograničnoj zoni sa Bjelorusijom, stotinak kilometara severno od Kijeva.

Na tom prostoru sovjetske vlasti izgradile su, počev od sedamdesetih, elektranu u kojoj su u vrijeme tragedije, aprila 1986, radila četiri reaktora tipa RMBK-1000, a još dva su bila u izgradnji. U to vrijeme, Černobilj je pokrivao približno 10 odsto potrošnje električne energije u Ukrajini.

Do katastrofe je došlo na reaktoru 4, tokom testiranja vezanih za sistem hlađenja u slučaju prestanka napajanja električnom energijom.

Testiranja te vrste pokušavana su u Černobilju 1982, 1984. i konačno 1986. Iako su poslije prva dva testa vršene dodatne modifikacije, poboljšanja, zbog nezadovoljavajućeg rezultata, te 1986. uslijedio je raspad sistema i eksplozija reaktora.

Prva zvanična tumačenja nakon tragedije iznosila su tvrdnje da je riječ o neodgovarajućem rukovanju, ljudskoj grešci. Potom su nuklearni stručnjaci razjasnili da su reaktori tog tipa imali ozbiljne sistemske nedostatke i da osnovni uzrok tragedije jeste sama konstrukcija reaktora tipa RMBK-1000.

Pošto se eksplozija dogodila, u 1.23, po moskovskom vremenu, a obim tragedije nije bio jasan, pokušalo se s klasičnim gašenjem. Gotovo svi pripadnici vatrogasnog tima koji se brzo našao na mestu tragedije stradaće narednih dana ili sedmica od posljedica izloženosti radijaciji.

Potiskivanje istine

Prve reakcije rukovodilaca i elektrane i lokalne partijske organizacije, svodile su se na objašnjenja da je sve pod kontrolom, te da je riječ o incidentu. Na istovjetan način su reagovale i vlasti u Kijevu, odnosno Moskvi.

Razmjere tragedije vlastodršci u Moskvi počeće da naslućuju tek pošto su sovjetski nuklearni stručnjaci uspjeli da ukažu na težinu situacije.

Kasnije tog dana, osnovana je odgovarajuća komisija za istragu nesreće. Na njeno čelo postavljen je Valerij Legasov (1936 – 1988) zamjenik direktora moskovskog “Instituta za atomsku energiju Kurčatov”. Iz Moskve je uz stručnjake upućen, kao centralna politička figura, Boris Ščerbina (1919 – 1990) stručnjak za energetiku, član CK, dugogodišnji potpredsednik vlade Sovjetskog Saveza.

Populacija obližnjeg Pripajta, gdje su živjeli radnici elektrane, evakuisana je otuda tek u ranim popodnevnim satima 27. aprila, ukupno oko 49.000 osoba.

A narednog dana, 36 sati nakon nesreće, zaključeno je da je potrebna evakuacija stanovništva iz zone od 10 kilometara, da bi područje evakuacije zatim bilo prošireno na 30 kilometara.

Dvonedjeljno gašenje požara

Pošto su razmjere katastrofe postale nesumnjive, započelo je zatrpavanje otvorenog jezgra reaktora, helikopterskim nasipanjem iz vazduha, sa više od 5.000 tona pijeska, olova, gline i bora. Bio je to strahovito rizičan posao i odnio je brojne žrtve. Više od 600 pilota izvelo je hiljade letova nasipanja. Požar unutar reaktora 4 ugašen je tek 10. maja.

Podjednako je opasna bila situacija sa odstranjivanjem visoko radioktavnog materijala iz jezgra reaktora koji se raspršio eksplozijom. Pokazaće se da su robotski sistemi otkazivali zbog previsoke radijacije, i najveći dio tog posla obavili su ljudi.

Sovjetske vlasti razmjere katastrofe Černobilja priznale su tek pošto su odgovarajuće službe okolnih zemalja, prije drugih Šveđani, ukazale na višestruko uvećane nivoe zračenja, radioaktivnost raznošenu vazdušnim strujama, vjetrom. U jutarnjim satima 28. aprila, proradio je sistem alarmiranja u švedskoj nuklearnoj elektrani Forsmark, udaljenoj oko 1.000 kilometara vazdušnom linijom od Černobilja.

Zvanična potvrda havarije

Poslije početnih izjava da se dogodila manja nesreća, sovjetske vlasti su, najzad, uveče 28. aprila, u 21 sat, zvanično objelodanile da je došlo do nesreće u nuklearnoj elektrani Černobilj.

U međuvremenu, oblaci radioaktivne prašine prekrili su, osim djelova Sovetskog Saveza, i Skandinaviju, veliki dio Centralne Evrope, djelom i Jugoistočne.

U sanaciji Černobilja i okruženja, bilo je angažovano oko 600.000 lica, takozvanih likvidatora.

Sovjetske vlasti posvetiće se potom, osim izgradnje gigantskog sistema za hlađenje ispod kompleksa elektrane, izgradnji sarkofaga, kao prvog vida zaštite okoline. Prema objektima koji su ostali u upotrebi, pošto su dva rekatora i nadalje radila, sagrađena je betonska barijera debljine 200 metara. Rad reaktora 1 biće obustavljen novembra 1996. a reaktora 3 decembra 2000. godine, čime je elektrana Černobilj konačno obustavila rad.

Nerijetko se ističe da je katastrofa elektrane u Černobilju, čije je zvanično ime bilo Černobiljska nuklearna elektrana “Vladimir Iljič Lenjin”, znatno urušila povjerenje građana u sovjetski režim, te da je među uzrocima potonjeg raspada te zemlje.

Reaktor – četiri decenije kasnije

Danas, u reaktoru 4, koji je 1986. eksplodirao, nalazi se oko 135 tona visoko radioaktivnog urana i plutonijuma, pa zračenje i dalje deformiše strukture sarkofaga, što zahtijeva nove radove, slojeve ojačavanja.

Na udaljenosti od stotinu metara od razorenog reaktora radijacija je približno 50.000 puta veća od dozvoljene.

Zatvorena zona, koja je neposredno ozračena, ukupne površine veće od Luksemburga, nalazi se pod nadzorom.

Posljednjih godina, uoči aktuelnog rata na tlu Ukrajine, ona je postala teren ekscentričnog vida turizma, posebno nadgledanog.

Sa druge strane, uočeno je neobično bujanje prirode, flore, a vidna je i povećana brojnost pojedinih vrsta, kao vukova i medvjeda. Uspješno su se adaptirali i konji Prževaljskog, jedne vrste koja je nastanjivala stepe centralne Azije.