Direktori ne vide da đaci plaćaju znanje: Istraživanje Ministarstva prosvjete o korupciji u obrazovanju

Istraživanje MPNI pokazalo i da više od polovine učenika tvrdi da bi prijavilo traženje mita, dok se privatni časovi prepoznaju kao "siva zona" sistema. Nastavnici tvrde da trpe pritiske, dok rukovodioci u ustanovama najmanje opažaju korupcijske rizike

Gotovo svaki drugi đak u Crnoj Gori pohađao je u prethodnih 12 mjeseci privatne časove, svaki sedmi na spremanje ide kod profesora iz svoje škole, dok više od polovine smatra da postoje privilegovani učenici kojima se češće izlazi u susret nego drugima.

Više od polovine učenika bi prijavilo kada bi nastavnik od njih tražio poklon, uslugu ili novac radi bolje ocjene, ali četvrtina to ne bi uradila, dok petina đaka nije odgovorila na to pitanje, nalazi su istraživanja Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija (MPNI) “Procjena rizika od korupcije u obrazovnom sistemu Crne Gore”.

“Ovakva raspodjela odgovora sugeriše da, iako kod učenika/ca postoji većinska deklarativna spremnost da reaguju na očigledan oblik korupcije, istovremeno ostaje značajan prostor za neodlučnost i uzdržanost. Zbirno posmatrano, gotovo polovina ispitanika ili ne bi prijavila takvu situaciju ili nije sigurna kako bi postupila, što ukazuje na potrebu za jačanjem povjerenja u mehanizme prijavljivanja i dodatnim osnaživanjem učenika/ca da prepoznate nepravilnosti bez bojazni prijave”, ocijenjeno je u dokumentu MPNI.

Istraživanje je, precizirano je, sprovedeno među 3.848 učenika, 3.013 roditelja, 2.264 nastavnika i 159 direktora ili pomoćnika direktora, kroz anketiranje o percepciji i iskustvima u vezi sa korupcijom i rizičnim praksama u obrazovanju.

U izvještaju se navodi da je “u posljednjih 12 mjeseci, 43,2 odsto učenika pohađalo privatne časove”, dok “7,1 odsto učenika navodi osjećaj da bez privatnih časova ne može postići uspjeh”.

Kao razlozi za dodatnu nastavu najčešće se navode “priprema za ispit, test ili maturu (37,1 odsto), savladavanje gradiva (25,1 odsto) i poboljšanje ocjene (16,8 odsto)”.

Podaci pokazuju i da dio učenika časove pohađa kod nastavnika iz sistema, pa 15 odsto učenika navodi da je “nastavnik kod kojeg idu zaposlen u njihovoj školi”. Istovremeno, 40,3 odsto učenika navodi da “nastavnik kod kojeg pohađaju privatne časove u drugoj školi predaje isti predmet”.

U otvorenim odgovorima učenici i roditelji navode da se odlučuju za privatne časove jer se “gradivo ne objašnjava dovoljno jasno”, “nastava je prebrza” i “nema dovoljno individualnog pristupa učenicima”.

“Otvoreni odgovori učenika mogu se grupisati u sedam dominantnih cjelina. Najizraženije su teme favorizovanja, privilegija i uticaja veza, zatim nedostatka jasnih pravila i transparentnosti, kao i slabog nadzora i neefikasnog reagovanja škole na nepravilnosti. Značajan dio odgovora odnosi se i na nekvalitetnu nastavu, nekompetentan kadar i privatne časove kao posljedicu takvog rada. Pored toga, učenici dio problema vide i u širem društvenom i političkom kontekstu, dok jedan segment odgovora ukazuje na opšte školske i organizacione slabosti”, konstatovano je u istraživanju MPNI.

Slični podaci odnose se i na roditelje – 39,9 odsto roditelja navodi da je njihovo dijete u posljednjih 12 mjeseci uzimalo privatne časove, a kao razloge navode “savladavanje gradiva, poboljšanje ocjene i pripremu za ispite”. U otvorenim odgovorima roditelji ukazuju na “nedovoljno kvalitetnu nastavu”, “brzo prelaženje gradiva” i “nedostatak individualnog pristupa”.

Istraživanje bilježi i stavove o odnosima u školama – 33,5 odsto učenika smatra da postoje privilegovani učenici kojima se češće izlazi u susret nego drugima, 22,2 procenta ocjenjuje da je ta pojava umjereno prisutna.

Kod situacija u kojima drugi učenik ostvaruje korist “preko veze”, 33 odsto učenika navodi da bi prijavilo, 32,7 kaže da to ne bi učinilo, dok je 34,3 procenta đaka neodlučno.

Kao razlozi za neprijavljivanje navode se “strah od posljedica”, “nepovjerenje da bi škola reagovala” i uvjerenje da “ništa ne bi bilo promijenjeno”, ali i stavovi poput “nije moja stvar” i “ne želim da se miješam”.

Gotovo polovina đaka 47,9 odsto učenika kaže da bi se u tim situacijama najprije obratili roditelju ili staratelju, dok bi manji broj kontaktirao školu ili institucije.

“Relativno nizak udio onih koji bi se prvo obratili formalnim mehanizmima prijavljivanja ukazuje da ti kanali nijesu dovoljno prepoznati ili doživljeni kao prvi i prirodan izbor. Posebno je važno da 10,7% učenika/ca navodi da se ne bi obratilo nikome, što dodatno ukazuje na potrebu da se ojača povjerenje u školske i institucionalne mehanizme zaštite i prijavljivanja”, stoji u dokumentu MPNI.

Međutim, istraživanje pokazuje da su i nastavnici imali zahtjeva za poseban tretman određenih đaka. Tako skoro četvrtina njih – 23, 5 odsto navodi da je “imalo zahtjev za povoljniji tretman van propisanih kriterijuma”, dok 27,6 procenata kaže da je doživjelo “pritisak da izmijeni ocjenu ili drugačije postupi”.

Istovremeno, navodi se u dokumentu, 50,7 odsto nastavnika navodi da je makar jednom odbilo poklon, uslugu ili privatni aranžman, “jer ga je smatralo neprimjerenim”.

U izvještaju se navodi i da “23,8 odsto nastavnika kaže da škola ima jasne pisane procedure za poklone, sukob interesa i prijavu nepravilnosti”, dok “50,5 odsto navodi da ne zna da li takve procedure postoje”.

Takođe, “55,7 odsto nastavnika navodi da nije upoznato sa procedurom zaštite podnosilaca prijave”.

Kao oblasti u kojima prepoznaju rizik, nastavnici najčešće navode “pritisak roditelja (25,9 odsto), ocjenjivanje (21,0 odsto) i zapošljavanje (17,1 odsto)”.

“Nešto izraženiji problem vidi se kod pritisaka od kolega, uprave ili roditelja da se izmijeni ocjena, opravdaju izostanci ili drugačije postupi. Iako 62,1% nastavnika navodi da takav pritisak nije doživjelo, više od četvrtine ispitanika jeste imalo takvo iskustvo barem jednom (27,6%), uključujući 11,2% onih kojima se to desilo jednom i 16,4% onih koji navode da se to dešavalo više puta. Uz to, relativno visok udio odgovora ‘Ne želim da odgovorim’ (10,3%) može ukazivati na dodatnu osjetljivost i zadršku da se o ovoj vrsti pritiska otvoreno govori. Ovi nalazi upućuju da su neformalni uticaji na profesionalne odluke nastavnika prisutni u mjeri koja zaslužuje ozbiljnu pažnju”, ocijenjeno je u istraživanju.

Tek nešto manje od 10 odsto anketiranih nastavnika saopštilo je da drži privatne časove.

U zaključcima se posebno izdvaja pitanje privatnih časova, za koje se navodi da predstavljaju “istovremeno legitimnu podršku učenju i potencijalni prostor sukoba interesa”.

U izvještaju se konstatuje da ih učenici i roditelji često vide kao odgovor na “nedovoljno kvalitetnu, prebrzu ili nedovoljno prilagođenu redovnu nastavu”, dok nastavnici i uprave škola ukazuju na “etički problem situacije u kojoj nastavnik drži privatne časove učeniku kojem predaje ili je predavao isti predmet”.

Navodi se i da privatni časovi na taj način postaju “centralna siva zona sistema”, jer “nijesu po sebi nužno koruptivna praksa, ali u odsustvu jasnih pravila i nadzora mogu postati izvor nejednakog tretmana, pritiska na porodice i narušavanja profesionalnih granica”. U dokumentu se ukazuje na potrebu “jasnijeg normiranja i definisanja pravila u vezi sa privatnim časovima”, kao i “preciziranja obaveza i ograničenja za nastavnike”. Istovremeno, neophodno je, smatraju u MPNI, da se “smanji prostor za neformalne uticaje”, naročito u ocjenjivanju, kao i da se obezbijedi “dosljedna primjena postojećih propisa”. Preporučeno je i “jačanje povjerenja u mehanizme za prijavu nepravilnosti”, kroz bolje informisanje učenika, roditelja i nastavnika o procedurama i zaštiti prijavilaca.

Direktori najmanje opažaju rizične prakse u školama, pokazuje istraživanje MPNI.

Zbirni indeks pokazuje da ova grupa u najmanjoj mjeri registruje prisutnost koruptivnih i rizičnih praksi (1,79) u odnosu na ostale ispitanike. Kao najveće rizike najčešće izdvajaju ocjenjivanje (27,2 odsto) i izostanke (25,7 odsto), zatim privatne časove (14,3 odsto) i upis odnosno prelazak učenika (9,9 odsto), dok se ostale oblasti rjeđe navode.

U izvještaju se navodi i da direktori i pomoćnici direktora iskazuju visok stepen slaganja sa tvrdnjom da je problematično kada nastavnik drži privatne časove učeniku kojem predaje, kao i da škole treba da imaju jasna pravila i nadzor u toj oblasti.