Norveški kralj Harald V preminuo u 89. godini

Haraldov sin Hokon, koji ima 53 godine, postaće četvrti norveški kralj otkako je zemlja stekla nezavisnost od Švedske 1905, dok će Mete-Marit, takođe 53-godišnjakinja, postati kraljica

Norveški kralj Harald, reformator koji je tokom više od tri decenije na prijestolu izašao iz sjenke svog omiljenog i ekstrovertnog oca, preminuo je u 89. godini, saopštila je kraljevska palata, u trenutku kada se norveška kraljevska porodica suočava sa više kriza.

"Kralj Harald preminuo je mirno u Univerzitetskoj bolnici u Oslu u petak, 28. avgusta, u 6.35 po lokalnom vremenu", saopštila je kraljevska palata na svom sajtu.

Harald, koji je bio najstariji živi monarh u Evropi, primljen je u bolnicu 17. avgusta. Palata je saopštila da se liječio od bakterijske infekcije krvi, prenosi agencija Rojters.

Godine 2024. bio je hospitalizovan zbog infekcije tokom odmora u Maleziji, gdje mu je ugrađen privremeni pejsmejker. Norveške oružane snage prevezle su ga potom u domovinu, gdje mu je kasnije ugrađen trajni uređaj.

Iste godine Harald, ceremonijalni šef norveške države od 1991, rekao je da će smanjiti broj zvaničnih obaveza, ali je odbacio mogućnost abdikacije, insistirajući da njegova kraljevska zakletva važi doživotno.

Haraldova smrt dolazi u veoma burnom periodu za kraljevsku porodicu, piše Rojters.

Prestolonasljednica Mete-Marit, supruga Haraldovog sina, prestolonasljednika Hokona, pod velikom je pažnjom javnosti zbog prijateljstva sa pokojnim seksualnim prestupnikom Džefrijem Epstinom, zbog čega se izvinila.

Njen sin Marius Hoibi, rođen iz veze prije njenog braka sa Hokonom, proglašen je u junu krivim po dvije od četiri tačke optužnice za silovanje i jednoj tački za nasilje u porodici i osuđen na četiri godine zatvora nakon sedmonedjeljnog suđenja. I on i tužilaštvo uložili su žalbe na presudu.

Dva dana nakon što je Marius osuđen, palata je saopštila da je Mete-Marit uspješno podvrgnuta transplantaciji pluća, ne precizirajući kada je zahvat obavljen.

Nakon nekoliko nedjelja oporavka u bolnici vratila se kući i u avgustu sa Hokonom obilježila 25 godina braka.

Podrška monarhiji pala je u februaru 2026. na 60 odsto, sa 70 odsto mjesec ranije, prema istraživanju Norstata koje je objavio javni servis NRK, a u maju je blago porasla na 64 odsto.

Harald je, međutim, stalno uživao veliku popularnost među Norvežanima. Prema februarskoj anketi, bio je član kraljevske porodice koji je najbolje predstavljao norvešku monarhiju, sa ocjenom 9,2 na skali od jedan do deset.

Harald, čukununuk britanske kraljice Viktorije, stupio je na prijesto 1991. i postepeno uvodio moderne promjene koje su ceremonijalnu funkciju, uglavnom doživljavanu kao simbol nacionalne nezavisnosti, uvele u 21. vijek.

Popularni kralj imao je važnu ulogu u pružanju utjehe naciji u vremenima žalosti.

Kada je krajnje desničarski i antiislamski ekstremista Anders Bering Brejvik 2011. ubio 77 ljudi u Oslu i na ostrvu Utoja, kralj se obratio naciji snažnim televizijskim govorom. Glasom koji mu je podrhtavao od emocija rekao je da je "sloboda jača od straha".

Nakon poplava, oluja i drugih katastrofa odlazio bi na pogođena područja u gumenim čizmama i iznošenoj jakni kako bi razgovarao sa ljudima koji su izgubili domove ili najbliže.

U poznim godinama javno je govorio u prilog toleranciji, poručivši u govoru 2016. da Norvežani mogu imati različito porijeklo, uvjerenja i seksualne orijentacije.

U novembru 2005. Harald i njegova supruga Sonja Haraldsen pozvali su 550 Norvežana na bal povodom stogodišnjice nezavisnosti zemlje od Švedske.

Harald je tada u intervjuu rekao da evropske kraljevske porodice ne bi trebalo da pokušavaju da ponište korake ka većoj otvorenosti i ponovo se zatvore u svoje palate.

"Kada jednom otvorite kapiju, veoma je teško ponovo je zatvoriti", rekao je Rojtersu. "Nijesam siguran ni da bih želio da je zatvorim. Za sada je dobro, što se mene tiče".

Poput svog oca Olava, Harald je bio zaljubljenik u sport i automobile i često je sam vozio, naročito kada je išao na neformalna okupljanja.

Kao jedriličar, predvodio je svoju posadu do titule svjetskog prvaka i učestvovao na nekoliko Olimpijskih igara, ali nije uspio da ponovi očev uspjeh i osvoji olimpijsko zlato.

Harald je bio veoma zainteresovan i za očuvanje prirode. Ostvario je životni san kada je sa 76 godina proveo četiri dana duboko u brazilskoj Amazoniji, živeći sa narodom Janomami i spavajući u visećoj mreži.

Haraldovo rođenje 21. februara 1937. bilo je povod za nacionalno slavlje – bio je prvi nasljednik prijestola rođen u Norveškoj poslije gotovo 570 godina. Danski i švedski monarsi vladali su tom skandinavskom zemljom vjekovima, sve do 1905.

Samo tri godine nakon Haraldovog rođenja nacistička Njemačka napala je Norvešku. Kralj Hokon i tadašnji prestolonasljednik Olav pobjegli su u Britaniju, odakle su predvodili norvešku vladu u egzilu, dok je trogodišnji Harald sa majkom, prestolonasljednicom Martom, otišao prvo u neutralnu Švedsku, a zatim u Sjedinjene Države.

Nakon kratkog boravka u Bijeloj kući, a potom pet godina u Betesdi u Merilendu, Harald, njegove starije sestre Ragnhild i Astrid i njihova majka često su se sastajali sa američkim predsjednikom Frenklinom D. Ruzveltom, kojeg je Harald godinama kasnije opisivao kao djeda.

Kada se nakon završetka rata 1945. vratio u Norvešku, Harald je pohađao državne škole, za razliku od svog oca koji je imao privatne časove.

Njegov brak sa pučankom 1968. predstavljao je prekid sa tradicijom i uslijedio je nakon devetogodišnjeg spora sa ocem koji je završen tek kada je Harald zaprijetio da se nikada neće oženiti ako bude morao da odustane od Sonje.

Kralj se 1998. suočio sa do tada nezabilježenim talasom kritika javnosti nakon medijskih izvještaja da je od grupe industrijalaca prihvatio jahtu vrijednu četiri miliona kruna, oko 400.000 dolara, kao rođendanski poklon, kao i da su radovi na obnovi palate državu koštali 500 miliona kruna.

Otprilike u isto vrijeme njegov bivši zamjenik privatnog sekretara sugerisao je da bi Harald trebalo da abdicira kada dostigne uobičajenu starosnu granicu za odlazak u penziju od 67 godina u toj egalitarnoj zemlji.

Istraživanja javnog mnjenja, međutim, pokazala su snažnu podršku kralju da ostane na prijestolu do kraja života, nakon čega su kritike utihnule. Godinu kasnije, u još jednom intervjuu za Rojters, Harald se našalio da će ostati kralj doživotno osim ako ne poludi.

"U Norveškoj ne postoji tradicija abdikacije. Ali nikad se ne zna. Ako potpuno skrenete", rekao je.

Kraljica Sonja se nasmijala i odgovorila: "Ali ko će vam to ikada reći?"

Haraldov sin Hokon, koji ima 53 godine, postaće četvrti norveški kralj otkako je zemlja stekla nezavisnost od Švedske 1905, dok će Mete-Marit, takođe 53-godišnjakinja, postati kraljica.