Pad Viktora Orbana i uspon Evrope

Poraz mađarskog čvrstorukaša mogao bi označiti početak neobičnog novog evropskog konsenzusa o suverenitetu, bezbjednosti i odnosu prema Trampu, Moskvi i Pekingu

Negdje krajem 19. vijeka, dok se Austrougarska imperija još protezala od Jadranskog mora do današnje Ukrajine, jedan Mađar je ušao u knjižaru u Beču i pitao prodavca: “Možete li mi prodati globus Mađarske?” Iako je vjerovatno riječ o anegdoti, često se prepričavala jer tako savršeno oslikava oholost naroda koji smatra da je njegova nacija čitav svijet. Naravno, za manje od jedne generacije Mađarska će Trijanonskim sporazumom izgubiti dvije trećine svoje teritorije, zbog čega ponos kupca globusa, gledano iz današnje perspektive, djeluje manje farsično, a gotovo tragično.

Međutim, ta priča danas dobija još jedno značenje jer su, nakon parlamentarnih izbora u Mađarskoj 12. aprila, upravo ne-Mađari počeli da traže da vide globus Mađarske. Umjereni i liberalni politički posmatrači, ne samo u Beču već i u Briselu, Parizu, Berlinu i Njujorku, ubjedljiv poraz čvrstorukaša Viktora Orbana vide kao znak slabljenja globalnog liberalizma. Nadaju se da će, kuda krene Mađarska, krenuti i svijet: da kandidatkinje krajnje desnice poput Marin Le Pen, na primjer, neće pobijediti u Francuskoj, i da krajnje desničarska Alternativa za Njemačku (AfD) neće trijumfovati u Njemačkoj.

Međutim, baš kao i pogled prvobitnog kupca globusa, i takvo viđenje daleko je od stvarnosti. Peter Mađar, novi premijer Mađarske, pobijedio je zahvaljujući talasu energije usmjerene protiv establišmenta, koji jednako lako može koristiti populističkim kandidatima u drugim zemljama. Na nedavnim izborima u Bugarskoj, na primjer, politička partija bivšeg predsjednika Rumena Radeva, kojeg zapadni mediji opisuju kao rusofila i euroskeptika, nastupila je i pobijedila na antikorupcijskoj kampanji sličnoj Mađarovoj u Mađarskoj – dokazujući da snažna antikorupcijska retorika može na vlast dovesti ne samo Orbanove protivnike, već i one političke lidere koji se obično smatraju njegovim saveznicima.

Ako ništa drugo, kada jednom dođu na vlast, nacionalni populisti u Evropi nastaviće da traže načine da preoblikuju liberalno-demokratske režime, a Orbanov priručnik i dalje će se smatrati izuzetno vrijednim. Njegov poraz, zapravo, ne označava kraj ekstremne desnice u Evropi, već kraj iluzije da je trampizam globalni pokret. Prihvatanjem poraza i neosporavanjem rezultata, za razliku od Trampa 2020. godine – i onoga što je obećao da će ponovo učiniti – Orban je potvrdio demokratski kredibilitet nove evropske desnice. A kao konzervativac, Mađar ne predstavlja odbacivanje nacionalizma u Orbanovom stilu, već njegovu evoluciju.

Njegova pobjeda označava novu eru evropske politike. Distancirajući se od Trampa, krajnja desnica u Evropi možda zapravo gura kontinent ka novom konsenzusu – onom u kojem su proevropske elite spremne da prihvate centralnu ulogu nacionalnih država u budućnosti evropskih integracija, dok krajnje desničarske partije prihvataju da su Moskva, Peking i Vašington, a ne Brisel, stvarna prijetnja njihovom nacionalnom suverenitetu. Drugim riječima, Evropa bi konačno mogla postati evropskija.

Na mnogo načina, Orban, evropski premijer s najdužim stažom, postao je za političku desnicu ono što je decenijama ranije Fidel Kastro bio za političku ljevicu: lider male, relativno nevažne zemlje koji je ipak zaokupio maštu svijeta. Od Mađarske je napravio intelektualno, institucionalno i finansijsko središte nove evropske desnice. Ako ste bili krajnje desničarski intelektualac, Budimpešta bi vas tretirala kao kralja. Ako ste bili krajnje desničarska partija, mađarske banke bi vam rado pomogle kreditom. Ako ste bili bivši poljski desničarski ministar, poput Zbignjeva Zjobra, ili bivši premijer Sjeverne Makedonije koji se skriva od pravde, poput Nikole Gruevskog, Budimpešta bi vam odobrila politički azil.

Orbanova prvobitna izborna revolucija 2010. bila je uglavnom pobuna protiv korupcije prethodne socijalističke vlade. Ali upravo ga je njegovo žestoko protivljenje planu Angele Merkel da otvori granice EU za izbjeglice koje su dolazile iz Sirije učinilo akterom evropske politike. Njegova pobuna protiv Berlina i Brisela tumačena je kao pokušaj da se preokrene uloga evropskih nacionalnih država srednje veličine u globalnoj politici. Pozicionirao se kao nezamjenjivi posrednik: postao je Trampov ideološki saveznik, ali i najbliži geopolitički prijatelj Vladimira Putina i najpouzdaniji ekonomski partner Kine unutar EU. U doba Trampa, kada su se politika i diplomatija sve više vrtjele oko ličnih odnosa među liderima, a ne oko zajedničkih interesa država, činilo se da takvo pozicioniranje Mađarskoj daje izuzetnu moć uticaja. Budimpešta je nastavila da kupuje jeftin ruski gas, a kineske investicije u Mađarskoj bile su veće nego u Njemačkoj i Francuskoj. O Budimpešti se čak govorilo kao o mogućem mjestu susreta Trampa i Putina koji je trebalo da okonča rat u Ukrajini.

Da bismo razumjeli Orbanov značaj u evropskoj politici potrebno je da razumijemo izvor neviđene podrške koju je dobijao iz Pekinga, Moskve i Vašingtona. Za Trampa je Orban bio lice trampovske revolucije u Evropi. U stvari, služio je kao glavni savjetnik Bijele kuće za evropsku politiku. I na isti način na koji je izraelski premijer Benjamin Netanjahu ubijedio Trampa da je iranski režim krhak, Orban je ubijedio lidere pokreta MAGA da istočna Evropa dijeli senzibilitet američkih “crvenih država” i da kontinent za Sjedinjenim Državama kasni tek jedan izborni ciklus.

Za Moskvu, Orban je služio i kao glavni informator o EU i kao glavni propagandista, šireći moskovske teze o ratu u Ukrajini. Orban je neumorno napadao ukrajinskog predsjednika Volodimira Zelenskog, preplavljujući zemlju plakatima protiv Zelenskog, i otvoreno stao na stranu Rusije u njenom ratu u Evropi. Zauzvrat, Putin je poslao političke tehnologe Kremlja da pomognu Orbanovoj izbornoj kampanji.

Međutim, možda je najveća ironija u tome što je Orban, svim tim potezima, postao upravo ono što je u početku pokušavao da uništi: globalista. U njegovoj najnovijoj kampanji u fokusu je bila spoljna politika, a ne unutrašnja pitanja Mađarske, dok je ugošćavao strane lidere poput potpredsjednika SAD Džej Dija Vensa i obezbijedio podršku argentinskog predsjednika Havijera Mileja u pokušaju da pokaže globalni značaj Mađarske. Ali u Orbanovoj Mađarskoj, kako je otkrio, globalizam je gubitnička karta. Mađarova kampanja, nasuprot tome, bila je usredsređena na pitanja životnog standarda i svjesno je izbjegavala globalnu politiku.

Objašnjavajući svoje ranije izborne pobjede, Orban se znao šaliti da njegovo ime doslovno znači pobjednik. Ovoga puta porazio ga je neko čije je prezime “Mađar”, što se doslovno prevodi kao “Mađar” ili “mađarski”.

Kada Orbana stavimo po strani, evropskim liderima bilo je potrebno vrijeme da shvate da Trampov drugi predsjednički mandat, kada je riječ o Evropi, nije ni puko transakciono ni nepredvidivo pitanje. Brisel se pripremao za trgovinski rat; umjesto toga suočio se s ideološkim ratom. Nada da će američki predsjednik početi da cijeni korisnost saveznika pokazala se pogrešnom.

Za Trampa liberalni poredak nije bio američki poredak. Evropa koju su Sjedinjene Države pomogle da se izgradi poslije Drugog svjetskog rata, po njegovom viđenju, postala je antiamerička. Iako su je osnovale i održavale SAD, Evropska unija se razvila u sredstvo ograničenja američke moći. U Trampovom narativu, deindustrijalizacija SAD i raspadanje njihovog društvenog tkiva bili su cijena plaćena za liberalizam koji je nadživio svoju korisnost.

Nijedan aktuelni evropski lider ne može lako da ponovi ulogu koju je Orban igrao. Oni koji pitaju ko bi mogao postati sljedeći Orban potcjenjuju koliko je teško zauzeti tu poziciju. U ovom trenutku ni sam Orban ne bi mogao ponovo da je uspostavi. Zato ne iznenađuje što su provladini komentatori u Moskvi zaključili da Rusija ne treba da gaji nikakve iluzije o zbližavanju s Evropom

Temeljno licemjerje liberalnog poretka, prema tom viđenju, bila je navodna jednakost država – činjenica da je Bugarska jednako važna kao SAD i da Vašington treba da poštuje ista pravila, kao i svaka druga država. Trampovu viziju postliberalnog poretka politički teoretičar Stiven Holms opisao je kao “hijerarhiju bez poretka”: sistem u kojem je Tramp kralj, a ostali manje važni akteri, neki jači od drugih, ali svi u njegovoj orbiti. Druge velike sile, poput Kine i Rusije, mogu uživati svoje sfere privilegija, ali samo dok priznaju američki primat. To nije tradicionalna politika sfera uticaja; Tramp ne traži saradnju, već zahtijeva pokornost.

Tramp je, na mnogo načina, paradoks: nacionalista koji teško razumije nacionalizam – naročito nacionalizam drugih. Njegova nacionalistička agenda protiv imigracije, zelene politike i “vouk” ideologije odjeknula je među biračima krajnje desnice u Evropi. Zajedno s Orbanom stvorio je osjećaj da svijet svjedoči revolucionarnom zaokretu i da će neliberali naslijediti zemlju. Međutim, mada je svojim ideološkim saveznicima u Evropi pružao retoričku podršku, nije im pokazao poštovanje koje su očekivali. Evropski lideri krajnje desnice bili su uznemireni zbog Trampovih carina prošle godine. Zatim su se usprotivili njegovim ambicijama da anektira Grenland.

Trampov rat u Iranu i njegov napad na papu pokazali su se kao prelomna tačka. Zahtijevao je da se Evropljani pridruže ratnim naporima, iako ih prethodno nije konsultovao, i pokazao je neviđen nedostatak poštovanja prema Katoličkoj crkvi kada je objavio AI generisane slike sebe kao pape. Italijanska premijerka Đorđa Meloni, koja se do tog trenutka pozicionirala kao jedna od Trampovih glavnih pristalica u Evropi, odbila je da se pridruži ratu i kritikovala njegove izjave o papi, signalizirajući da je izborna cijena svrstavanja uz Trampa postala previsoka. Orban je, međutim, ostao nijem. Iako raskid između trampizma i evropske krajnje desnice nije počeo u Budimpešti, tamo je dostigao vrhunac kada je Orbanov poraz uvjerio mnoge lidere evropske krajnje desnice da je povezivanje s Trampom politički toksično. Ono nosi rizik da ih obilježi kao nove globaliste.

Orbanov poraz predstavlja ideološku prekretnicu za evropsku krajnju desnicu, ali i geopolitički zemljotres. Najneposrednije, promijeniće računicu Kremlja u vezi s kontinentom. Tokom mađarske izborne kampanje, Blumberg njuz je izvijestio da je došao do transkripta razgovora između Orbana i Putina iz oktobra 2025, u kojem je Orban navodno nazvao Mađarsku “mišem” spremnim da pomogne ruskom “lavu”. Mađarska je Rusiji najviše koristila time što je ulagala veto na napore EU da Ukrajini pošalje 90 milijardi eura, odnosno oko 105 milijardi dolara. Dok je američka podrška Ukrajini slabila, Moskva je smatrala da može odnijeti prevagu sve dok Evropa ostane paralisana.

Međutim sada, kada miša više nema, lav mora ponovo da razmotri svoju evropsku strategiju. Promjena vlasti u Budimpešti znači da će Kijev konačno dobiti finansijsku podršku koja bi Ukrajini mogla omogućiti da nastavi borbu još najmanje dvije godine. Štaviše, za Rusiju gubitak Orbana znači gubitak zamaha u strategiji podjele i slabljenja Evrope. Nijedan aktuelni evropski lider ne može lako da ponovi ulogu koju je Orban igrao. Oni koji pitaju ko bi mogao postati sljedeći Orban potcjenjuju koliko je teško zauzeti tu poziciju. U ovom trenutku ni sam Orban ne bi mogao ponovo da je uspostavi. Zato ne iznenađuje što su provladini komentatori u Moskvi zaključili da Rusija ne treba da gaji nikakve iluzije o zbližavanju s Evropom.

Sa Orbanovim odlaskom i ubrzanim evropskim ponovnim naoružavanjem, ruski lideri moraju odlučiti da li će samo politički rat biti dovoljan za zaštitu njihovih interesa na kontinentu. Njegov poraz povećava rizik da Moskva razmotri znatno agresivniju strategiju, poput sajber-napada i pritiska na neke članice EU. Ruski stratezi mogli bi takođe poželjeti da iskoriste činjenicu da transatlantski odnosi erodiraju brže nego što se Evropa ponovo naoružava; drugim riječima, njihov prozor za djelovanje otvoren je sada. Osim vojne akcije, sada postoji i veći rizik da Tramp, iza leđa Evropljana, postigne neku vrstu velikog dogovora s Moskvom, razmjenjujući evropske interese za poslovne aranžmane s Rusijom.

Kada je riječ o unutrašnjoj dinamici Evrope, politički zaokret u Budimpešti ukazuje na dva jasna trenda koja sugerišu da se u evropskom mejnstrimu odvija približavanje stavova. Prvo, evropski suverenistički zaokret je tu da ostane. Veliko političko iznenađenje u Mađarskoj nije bilo to što je Orbana porazio klasični liberal ili progresivac koji zagovara dublju integraciju s EU, već to što ga je pobijedio drugi konzervativac – neko ko dijeli Orbanovu prvobitnu viziju snažne, nezavisne Mađarske, ali odbacuje korupciju dugogodišnjeg premijera. Liberalne elite takođe podržavaju težnju ka nacionalnom samoodređenju zbog Trampovog zastrašivanja i insistiraju na strateškoj autonomiji u odbrani i tehnologiji. Čak i centristički lideri u Njemačkoj i Francuskoj sve više zamišljaju suverenu Evropu koja nije nužno federalistička i u kojoj se spoljnom i odbrambenom politikom ne upravlja iz Brisela.

Drugo, i možda iznenađujuće s obzirom na prvo, nova evropska desnica postaje manje euroskeptična. Ona sve više vidi Vašington i Moskvu, a ne Brisel, kao glavne prijetnje nacionalnom suverenitetu. Pozivi na izlazak iz EU ili napuštanje eura sada se smatraju gubitničkim predlozima. Ako žele da dođu na vlast, lideri poput Le Pen, AfD-a i njihovih saveznika vjerovatno će se više usredsrediti na nacionalne političke agende, istovremeno se distancirajući i od Sjedinjenih Država i od Rusije. Meloni, sa snažnom podrškom Ukrajini i saradnjom s Briselom, sada je model za tu novu desnicu naklonjenu Evropi.

U tom kontekstu, Orbanov poraz otvara prostor za novi konsenzus o evropskom suverenitetu – onaj koji bi potencijalno mogao uključiti i djelove nacionalno-populističkog tabora. Iako politička polarizacija između evropskog establišmenta i njegovih izazivača ostaje snažna, pojavljuju se oblasti saradnje. Centristički politički lideri, poput njemačkog kancelara Fridriha Merca, na primjer, podržali su neke antiimigrantske politike desnice. Sadašnja energetska kriza, izazvana Trampovim ratom u Iranu, takođe primorava partije desnice da ublaže kritike zelene agende EU. Kada je riječ o odbrani, i birači centrističkih partija i birači krajnje desnice podržavaju ponovno naoružavanje Evrope.

Zaista, u trenutku kada je radikalno preoblikovanje EU na dnevnom redu, mađarski parlamentarni izbori mogli bi se pokazati kao jedno od najvažnijih glasanja u evropskoj politici u protekloj deceniji – samo ne na način na koji su mnogi posmatrači u početku mislili. Zato, slobodno, potražite globus Mađarske.