Pod lupom energetika, mediji, saobraćaj…: Crna Gora priprema poseban zakon o provjeri stranih investicija

Zakon bi trebalo da pripremi Ministarstvo ekonomskog razvoja, koje bi bilo i centralni nadležni organ za sprovođenje postupka provjere stranih investicija, kao i nacionalna kontakt tačka za saradnju sa Evropskom komisijom i državama članicama EU

Postupak provjere odnosio bi se na investicije kojima investitor stiče direktnu ili indirektnu kontrolu, značajan uticaj ili najmanje 10 odsto vlasničkog udjela ili glasačkih prava u privrednom društvu…

Crna Gora bi trebalo uskoro da dobije poseban zakon o provjeri stranih investicija, kojim bi se prvi put uspostavio jedinstven mehanizam za kontrolu ulaganja u strateški osjetljive sektore privrede. Kontroli bi podlijegale investicije iz zemalja koje nijesu članice Evropske unije, kao i ulaganja preduzeća registrovanih u Crnoj Gori ili EU, ako su pod kontrolom investitora iz trećih zemalja.

O tome je na Vladi usvojen predlog modela za uspostavljanje ovog mehanizma, koji je pripremilo Ministarstvo ekonomskog razvoja.

Prema predlogu, pod lupu bi potpadale investicije u energetiku, saobraćajnu i logističku infrastrukturu (luke, aerodrome, željeznice), elektronske komunikacije, digitalnu infrastrukturu i sajber bezbjednost, vodosnabdijevanje, zdravstveni sistem i biotehnologiju i proizvodnju medicinske opreme, finansijsku infrastrukturu i platne sistemi, medije i pružaoce medijskih usluga od značaja za informisanje javnosti, infrastrukturu za sprovođenje izbora i sisteme glasanja, odbrambenu industriju, vještačku inteligenciju i kritične tehnologije, kao i poljoprivredno zemljište i proizvodnju hrane, pristup osjetljivim podacima građana, privrednih društava ili države, uključujući obradu i skladištenje takvih podataka i snabdijevanje kritičnim sirovinama i strateškim resursima.

Postupak provjere odnosio bi se na investicije kojima investitor stiče direktnu ili indirektnu kontrolu, značajan uticaj ili najmanje 10 odsto vlasničkog udjela ili glasačkih prava u privrednom društvu koje posluje u strateški osjetljivim sektorima. Prag od 10 odsto usklađen je sa praksom više država članica Evropske unije i omogućava pravovremeno razmatranje transakcija koje mogu imati strateški značaj.

Zakon bi trebalo da pripremi Ministarstvo ekonomskog razvoja, koje bi bilo i centralni nadležni organ za sprovođenje postupka provjere stranih investicija, kao i nacionalna kontakt tačka za saradnju sa Evropskom komisijom i državama članicama Evropske unije.

“Uspostavljanje nacionalnog mehanizma za provjeru stranih investicija predstavlja važan korak u daljem usklađivanju Crne Gore sa pravnom tekovinom Evropske unije i ispunjavanju obaveza iz procesa pristupanja”, naglasili su iz Ministarstva ekonomskog razvoja na čijem je čelu Nik Đeljošaj.

U dokumentu koji je pripremilo Ministarstvo ekonomskog razvoja pojašnjeno je da strane investicije predstavljaju jedan od ključnih pokretača privrednog rasta – podstiču produktivnost, prenos znanja i tehnologija, jačaju konkurentnost i otvaraju nova radna mjesta, a Evropska unija, kako se navodi, dosljedno zagovara otvoreno i predvidivo investiciono okruženje, svjesna da strani kapital ima važnu ulogu u razvoju evropskih ekonomija i njihovom uključivanju u globalne tokove.

Istovremeno, kako se ističe u dokumentu, zbog sve izraženijih geopolitičkih tenzija, ubrzanog tehnološkog razvoja i sve veće osjetljivosti kritične infrastrukture, Evropska unija i njene članice su posljednjih godina razvile mehanizme kojima procjenjuju to da li pojedina strana ulaganja mogu ugroziti bezbjednost ili javni poredak. Ministarstvo naglašava da svrha takvih mehanizama nije da ograniče strana ulaganja, već da se uspostavi ravnoteža, da zemlja ostane otvorena za investitore, a da se istovremeno zaštite njeni strateški interesi.

“Evropska unija je usvojila Uredbu (EU) 2019/452, koja se primjenjuje od 11. oktobra 2020. godine i uspostavlja okvir za provjeru stranih direktnih investicija radi zaštite bezbjednosti i javnog poretka. Uredbom je uspostavljen mehanizam saradnje između država članica i Evropske komisije, uz zadržavanje pune nadležnosti država članica da odlučuju o odobrenju, uslovljavanju ili zabrani pojedinačnih investicija. Od početka njene primjene, provjera stranih investicija postala je standard u Evropskoj uniji, a gotovo sve države članice uspostavile su nacionalne mehanizme provjere”, pojasnilo je Ministarstvo ekonomskog razvoja.

Ministarstvo dodaje da je Evropska unija u međuvremenu usvojila i novu Uredbu (EU) 2026/1386, koja će od 17. januara 2028. godine zamijeniti dosadašnju Uredbu (EU) 2019/452 i uvesti obavezan minimalni okvir za provjeru stranih investicija u svim državama članicama, uz jaču razmjenu informacija i koordinaciju sa Evropskom komisijom.

Ministarstvo pojašnjava da Crna Gora trenutno nema uspostavljen jedinstven pravni i institucionalni mehanizam za provjeru stranih investicija sa aspekta zaštite bezbjednosti i javnog poretka. Postojeći Zakon o stranim investicijama uređuje oblike stranih ulaganja, prava i zaštitu investitora i promociju investicija, ali se odredba o obaveznom pribavljanju odobrenja odnosi samo na ulaganja u proizvodnju i promet naoružanja i vojne opreme.

“U Crnoj Gori ne postoji sveobuhvatan sistem koji bi omogućio sistematsku procjenu uticaja stranih ulaganja na bezbjednost, javni poredak, kritičnu infrastrukturu, strateške resurse i osjetljive tehnologije. Nepostojanje jedinstvenog mehanizma provjere stranih investicija predstavlja regulatorni nedostatak, naročito imajući u vidu da Crna Gora vodi pristupne pregovore sa Evropskom unijom i nastoji da u potpunosti uskladi nacionalno zakonodavstvo sa pravnom tekovinom Evropske unije”, navodi Ministrarstvo, dodjaući da cilj provjere nije ograničavanje stranih ulaganja već je svrha mehanizma da omogući pravovremenu identifikaciju i upravljanje eventualnim rizicima u ograničenom broju transakcija koje se odnose na strateški osjetljive sektore.

Vlada je još 13. marta 2025. godine usvojila Informaciju o značaju uspostavljanja mehanizma za provjeru stranih investicija, potom je zaključkom obavezala Ministarstvo ekonomskog razvoja da formira međuresornu Radnu grupu, koja je nakon dva sastanka, u decembru 2025. i junu 2026. godine, pripremila predlog modela koji će biti osnov za izradu posebnog zakona.

Polazeći od najboljih praksi Evropske unije, posebno rješenja Hrvatske i Slovenije, predlaže se donošenje posebnog Zakona o provjeri stranih investicija, prilagođenog institucionalnim kapacitetima Crne Gore. Samostalan zakon, kako se navodi, omogućava sistemsko uređenje svih ključnih pitanja, od nadležnosti i sektorskog obuhvata do rokova, mjera ublažavanja i sankcija, i pruža investitorima jasan i predvidiv regulatorni okvir.

Pojašnjeno je da bi se u okviru Ministarstva uspostavila posebna organizaciona jedinica zadužena za prijem i analizu prijava, komunikaciju sa investitorima, koordinaciju sa drugim državnim organima, pripremu materijala za Savjet za provjeru stranih investicija i izradu predloga odluka za Vladu Crne Gore.

Predlaže se da se pored određivanja centralnog nadležnog organa, uspostavi i međuinstitucionalno savjetodavno tijelo u formi Savjeta za provjeru stranih investicija. Savjet bi imao stručnu i koordinacionu ulogu u postupku provjere i razmatrao bi sve predmete od značaja za bezbjednost i javni poredak, dajući mišljenja i preporuke nadležnom organu prije donošenja konačnog predloga odluke.

“U radu Savjeta posebnu pažnju potrebno je posvetiti primjeni propisa o restriktivnim mjerama. U skladu sa članom 19 Zakona o restriktivnim mjerama prije donošenja preporuke bilo bi neophodno izvršiti provjeru sankcionog statusa stranog investitora i povezanih lica. U sastav Savjeta ulazili bi predstavnici organa nadležnih za ekonomiju, unutrašnje poslove, odbranu, vanjske poslove, finansije, zaštitu konkurencije, elektronske komunikacije, saobraćaj, energetiku i nacionalnu bezbjednost, kao i drugih institucija kada to zahtijeva priroda konkretnog ulaganja. Konačnu odluku o odobrenju, odobrenju uz uslove i mjere ublažavanja ili zabrani investicije donosila bi Vlada Crne Gore, na predlog Ministarstva ekonomskog razvoja, uz prethodno pribavljeno mišljenje Savjeta za provjeru stranih investicija”, navodi se u dokumentu.

Pojašnjeno je da bi postupak bio zasnovan na modelu prethodnog odobrenja, što znači da investicija ne može biti realizovana prije donošenja konačne odluke. Strani investitor bio bi dužan da Ministarstvu ekonomskog razvoja dostavi prijavu sa podacima o vlasničkoj strukturi, krajnjem stvarnom vlasniku, poslovnim aktivnostima investitora i ciljnog društva, vrijednosti transakcije, izvoru finansiranja i planiranim efektima investicije.

Prema predlogu, Ministarstvo bi podnosioca prijave bez odlaganja obavještavao o potpunosti dokumentacije, nakon čega bi Ministarstvo u roku od 45 dana sprovelo inicijalnu provjeru i, ukoliko ne utvrdi rizike po bezbjednost ili javni poredak, investiciju odobrilo. Ako se u toj fazi utvrdi mogući rizik, pokretala bi se detaljna provjera, tokom koje bi investitor imao pravo da dostavi dodatna pojašnjenja i izjasni se o svim činjenicama. Nadležni organ bi pritom posebno cijenio da li je investitor pod kontrolom strane države, da li je ranije bio uključen u aktivnosti koje ugrožavaju bezbjednost ili javni poredak, kao i da li postoje indicije o pokušaju zaobilaženja propisa.

“Po okončanju postupka, Vlada Crne Gore mogla bi donijeti odluku o odobrenju investicije bez dodatnih uslova, odobrenju investicije uz određene uslove i mjere ublažavanja i zabrani investicije”, navodi Ministarstvo, dodajući da bi zakon predviđao i novčane kazne i izricanja korektivnih mjera.

Ministarstvo ekonomskog razvoja, kao nadležni organ za koordinaciju sistema, pripremalo bi godišnji izvještaj o sprovođenju zakona o provjeri stranih investicija.

Izvještaj bi sadržao zbirne i anonimizovane podatke o broju prijavljenih transakcija, sektorima na koje su se odnosile, broju odobrenih investicija, investicija odobrenih uz mjere ublažavanja, zabranjenih investicija, kao i o uočenim trendovima i izazovima u primjeni zakona.

Godišnji izvještaj dostavljao bi se Vladi i Skupštini Crne Gore, čime bi se obezbijedili transparentnost, institucionalna odgovornost i demokratski nadzor nad primjenom mehanizma provjere stranih investicija.

Istovremeno, u izvještaju se ne bi objavljivali podaci čije bi otkrivanje moglo ugroziti bezbjednost, javni poredak ili poslovne interese učesnika u postupku.

Sve informacije, dokumentacija i podaci dostavljeni u postupku provjere tretirali bi se kao povjerljivi i koristili isključivo za potrebe sprovođenja postupka, u skladu sa propisima kojima se uređuje zaštita tajnih podataka, poslovne tajne i zaštita podataka o ličnosti.

Nadležni organi i sva lica koja učestvuju u postupku imala bi dozvolu za pristup tajnim podacima i bila bi obavezna da čuvaju povjerljivost dostavljenih informacija, osim u slučajevima kada je njihovo otkrivanje neophodno radi sprovođenja zakonom propisanih postupaka ili na osnovu odluke nadležnog suda. Zakon bi trebalo da predvidi odgovarajuću prekršajnu, disciplinsku i, kada je primjenjivo, krivičnu odgovornost za neovlašćeno otkrivanje povjerljivih podataka.

Istovremeno, potrebno je obezbijediti odgovarajući balans između zaštite povjerljivih informacija i prava stranaka u postupku da budu upoznate sa činjenicama i razlozima na kojima se zasniva odluka nadležnog organa.

Radi obezbjeđivanja pune pravne sigurnosti i poštovanja načela pravičnog postupka, investitoru bi trebalo omogućiti pravo na efikasan pravni lijek protiv konačne odluke donesene u postupku provjere. Protiv odluke Vlade Crne Gore investitor bi imao pravo da pokrene upravni spor pred nadležnim sudom, u skladu sa zakonom kojim se uređuje upravni spor. Sudska kontrola obuhvatala bi ocjenu zakonitosti postupka, pravilnosti primjene materijalnog prava i adekvatnosti obrazloženja odluke.

Uspostavljanje nacionalnog mehanizma za provjeru stranih investicija predstavlja važan korak u daljem usklađivanju Crne Gore sa pravnom tekovinom Evropske unije i ispunjavanju obaveza iz procesa pristupanja, naglasili su iz Ministarstva ekonomskog razvoja