Potraga za najstarijom lozom: Vinski identitet, razvoj održivog turizma i prilog evropskoj kulturi vina

Otkrili smo roditelje vranca: kratošija je otac, a jedna gotovo izgubljena sorta, duljenga, majka

Potraga za crnogorskim blagom: stare vinove loze, vinski identitet, razvoj održivog turizma i prilog evropskoj kulturi vina… Ko ima najstariju lozu?

Identitet jedne zemlje predstavlja nešto prepoznatljivo po čemu se ta zemlja prepoznaje u svijetu. Kada pomislite na Francusku i Španiju, pomislite na vino i hranu; kada pomislite na Njemačku i Belgiju, na pivo; kada pomislite na Švajcarsku, na čokoladu.

Šta Crna Gora ima da ponudi Evropi i svijetu kao nešto sa čim se identifikuje? Sve je počelo od nauke i najvećeg genomskog istraživanja do sada u Crnoj Gori, gdje smo sa Španskim institutom za vino i vinovu lozu iz La Rioje, analizirajući preko 500 uzoraka vinove loze, otkrili 51 sortu vinove loze nepoznatu za nauku.

Ovo istraživanje je u javnosti privuklo malo pažnje, ali je omogućilo da se napravi pedigre sorti vinove loze Crne Gore, koji je, na naše iznenađenje, pokazao genetski sličnu strukturu kao pedigrei poznatih vinskih regiona – Burgundije, gdje je centralna sorta, srce pedigrea, pinot noir, ili Bordoa, gdje je centralna sorta cabernet franc.

U Crnoj Gori to je bila kratošija, koja je iznjedrila 21 sortu vinove loze, pokazujući da je ova loza u Crnoj Gori gajena vjekovima i da se kratošija ovdje ukrštala, dajući mnogobrojne sorte potomke. U tom istraživanju otkrili smo roditelje vranca: kratošija je otac, a jedna gotovo izgubljena sorta, duljenga, majka.

Pokazali smo i da je loza iz manastira Sveti Vasilije Ostroški iz 1672. godine rezultat spontanog ukrštanja sorte razaklija i nepoznate sorte na genetskom nivou, sorte koju smo našli odmah ispod manastira, pod lokalnim imenom volovnik. To su samo neki od podataka koji pokazuju fascinantno bogatstvo sorti vinove loze u Crnoj Gori.

Takođe, Budvanski statut iz 1426. godine sadrži devet poglavlja koja opisuju gajenje kratošije, agrotehniku i cijene vina, dajući najstariji zapis o ovoj sorti. Na tom nivou smo mislili da smo iscrpili sve. Međutim, tokom ekspedicije arheologa Sandre Kapetanović i Miloša Petričevića u srednjovjekovni Tabangrad, grad Stjepana Vukčića Kosače iz 1400-ih godina, u saradnji sa Špancima genetski smo utvrdili sortu gouais blanc, ili weißer heunisch, jednog od roditelja chardonnay-a.

Još nekoliko slučajnih uzoraka koje smo kasnije analizirali pokazalo je da se radi o genetski nepoznatim sortama i da Crna Gora u sebi krije neotkriveno vinogradarsko blago.

Jedno istraživanje kineskih naučnika iz 2023. godine potpuno je promijenilo istoriju vinarstva. Naime, rad Dong et al., Science 2023, pokazao je da je vinova loza domestifikovana prije 11.000 godina u Maloj Aziji, a ne, kako se ranije mislilo, u Gruziji, 6.000 godina prije naše ere. Ova loza donesena je iz Male Azije od strane migranata, prvih poljoprivrednika koji dolaze u Evropu, gdje se susreću sa lovcima sakupljačima u Lepenskom Viru, donoseći vinovu lozu i druge domestifikovane biljke i životinje.

Analiza genoma ovih ljudi, koju radimo sa Špancima, u toku je. Ovo otkriće ruši dogmatsku priču da su vinovu lozu u ove krajeve donijeli Grci i Rimljani. Ovaj kineski rad takođe pokazuje da su najstarije vinove loze u Evropi loze sa Balkana, koje su, nažalost, i najmanje proučene. Naše prethodno istraživanje pokazuje da je Crna Gora riznica ovih starih vinovih loza, bukvalno reliktna oaza na pragu nestajanja, koje se moraju dodatno istražiti i sačuvati.

Zašto je ovo važno? Klimatske promjene donose dodatne teškoće za proizvodnju vina: sa visokim temperaturama dolazi do visoke akumulacije šećera, što proizvodi vina sa visokim procentom alkohola. Vino sa preko 16 odsto alkohola, po evropskim standardima, ne može se prodavati kao vino, već kao liker. Visoke temperature stvaraju “nesazrele, zelene tanine”, koji daju neprijatan ukus vinu, kiseline se smanjuju, a antocijani postaju redukovani, utičući na lošu boju vina.

Za borbu protiv klimatskih promjena najvažnije su autohtone sorte vinove loze – onih 51 koje smo pronašli i koje su bez ikakve njege preživjele do sada u crnogorskoj klimi, kao i ostale koje planiramo da pronađemo.

Sa ovim podacima i istraživanjem koje je u toku, u okviru kojeg smo sekvencirali 116 genoma kratošije, crljenka kaštelanskog, primitiva i zinfandela, na putu smo da pokažemo da je Crna Gora porijeklo jedne od malog broja sorti koje su postale svjetske sorte – kratošije, kroz njene internacionalne sinonime primitivo, crljenak i zinfandel.

Ali to nije kraj. Kao crnogorsko društvo nalazimo se na raskrsnici održivog i neodrživog razvoja. Ovo blago vinskog sektora baza je za održivi razvoj turizma, identitet Crne Gore u svijetu i prilog evropskoj kulturi i nauci, gdje dajemo genetsku analizu najstarijih sorti vinove loze u Evropi i potencijal za svjetski vinski identitet Crne Gore.

Sa inicijativom predsjednika Crne Gore Jakova Milatovića da se proglasi “Dan kratošije” kao praznik u Crnoj Gori, na bazi ovih naučnih otkrića krećemo sa novim projektom da završimo istraživanje genetskog diverziteta vinove loze u Crnoj Gori, u saradnji sa Španskim institutom za vino i vinovu lozu iz La Rioje.

Cilj ovog projekta je ambiciozan: da stvorimo najbolji pedigre vinove loze na Balkanu i u Evropi i obezbijedimo razvoj vinarstva u Crnoj Gori za sljedećih 150 godina, baziran na autohtonim sortama i modernoj genomici. Projekat je u toku i španski istraživački tim dolazi u Crnu Goru 18. juna, radi početka novog masivnog uzorkovanja.

Šta tražimo od crnogorskih vinogradara? Da, u pripremi uzorkovanja vinove loze, pošalju sljedeće informacije o starim čokotima koje posjeduju i koji su ili na sopstvenom korijenu ili predstavljaju staru nepoznatu sortu kalemljenu na američku podlogu: GPS koordinate čokota, sliku čokota u sadašnjem stanju vegetacije, sa posebnom slikom jednog lista, podatak da li je bijela ili crna sorta, potencijalni naziv sorte, ukoliko je poznat, adresu vlasnika ili pronalazača i kontakt telefon.

Sa predmetom “stare sorte uzorkovanje”, molimo vas da ove podatke pošaljete:

Dr Vesni Maraš na vesnamaras6@gmail.com (Univerzitet Crne Gore) i dr Sanji Radonjić na adresu sanja.radonjic@plantaze.com (Plantaže).

Ove stare loze obično nisu u vinogradu. Obično su to pojedinačne biljke u šumi, kao rezultat napuštenih vinograda, ili izbijaju iz podzida, ili, kao majka svih kratošija koju smo otkrili, stvaraju pergolu.

Znajući da stari poljoprivrednici rijetko koriste internet, računamo na njihove unuke da prenesu ovu informaciju.

Značaj ovog istraživanja možete vidjeti na sljedećem VIDEU.

Nadam se da se vidimo uskoro i da će ovo crnogorsko blago, koje je resurs za cijelo društvo, izaći iz mraka, biti spaseno od nestajanja i dati prilog evropskoj nauci, kulturi i turizmu. I kao što začetnik nadrealizma Njegoš, a ne Andre Breton, reče: “Neka bude što biti ne može!”.