Putovanje kroz vjekove – “Informacije CG” u obilasku Zavičajnog muzeja – Dvorca kralja Nikole u Baru

Bar i njegova okolina oblikovani su susretima različitih kultura, civilizacija i religija, pa Dvorac kralja Nikole, iako nosi ime vladara i čuva uspomenu na dinastiju, svjedoči o mnogo većoj priči – istoriji jednog grada

Prolazeći kroz Dvorac kralja Nikole u Baru ne obilazi se samo muzej – ulazi se u vrijeme. Dok na prvi mah djeluje da je bogata istorija grada pod Rumijom složena u vitrine, ona se pred posjetiocem otvara sloj po sloj, od praistorijskog naselja i rimskih brodova do kraljevskog salona, maslinjaka, prvog voza i luke koja je mijenjala lice grada.

Iza stakla miruju komadi keramike stari više od dvije hiljade godina, rimski novac pronađen na dnu barskog zaliva svjedoči o brodovima koji su dolazili iz Akvileje, Kartagine, Aleksandrije i drugih krajeva Carstva. Amfore iz Bigovice, tragovi ranohrišćanske crkve, nakit iz ranosrednjovjekovnih grobova, priča o Starom Baru i maslini starijoj od mnogih civilizacija. A onda – crveni salon, klavir, pozlaćena ogledala, porodični portreti i predmeti koji su pripadali dvoru. Kao da se, prolazeći kroz Dvorac kralja Nikole, ne obilazi muzej, već ulazi u vrijeme.

Sve to živi u Zavičajnom muzeju u Baru, osnovanom 1959. godine, smještenom u Dvorcu kralja Nikole, podignutom 1885. u eklektičkom maniru, prema projektu dr Josipa Sladea. Dvorac je služio kao ljetnja rezidencija kralja Nikole Petrovića i njegove porodice. S dvije kule stražare-­gvardije, Malim dvorcem, dvorskom kapelom, zimskom baštom i parkom čini jedinstvenu istorijsko-ambijentalnu i arhitektonsku cjelinu, zaštićenu zakonom.

Ono što se danas vidi iza zidova Dvorca nije samo priča o dinastiji Petrović-Njegoš jer stalna postavka ovog muzeja posjetioce vodi kroz najvažnije periode istorije barskog kraja – od praistorije i antike, preko srednjeg vijeka i turskog perioda, do oslobođenja Bara 1878. godine i razvoja grada u prvim decenijama dvadesetog vijeka. “Informacije CG” vas vode u obilazak.

Prije nego što je Bar postao jedan od turističkih centara Crne Gore i lučki grad, postojalo je naselje čije tragove danas prepoznajemo kroz komade keramike.

Arheološka istraživanja posljednjih godina u Starom gradu Baru pokazala su da je gvozdenodopsko naselje bilo prostrano. Praistorijska grnčarija iz tog perioda datuje se od osmog do petog vijeka prije nove ere. Blizina mora, plodna ravnica i dobre odbrambene tačke u zaleđu omogućili su razvoj naselja duž oboda Volujice, u vremenu kad se uobličavao ilirski etnos.

Tragovi tog života nijesu ostali samo u grobnim humkama, jer je na lokalitetu Kapljeva, oko kilometar od mora, u bunaru dubokom oko pet metara pronađena je velika količina gvozdenodopske keramike, a iz tog praistorijskog Bara put vodi prema moru i Rimskom carstvu.

Na prostoru opštine pronađeni su ostaci rimskih kuća, obradivih površina i maslinjaka, kao i tegule, amfore i uljane svjetiljke. Arhitravna greda pronađena nedaleko od trikonhosa potvrđuje postojanje velikog rimskog hrama u srcu grada. U Sutomoru, na lokalitetima Gorelac i Karlova mogila, pronađeni su grobovi sa karakterističnim prilozima iz tog perioda.

Bar je tada bio dio šire trgovačke mreže Mediterana – roba je iz Drača i drugih mediteranskih luka išla prema dolini rijeke Po, a zatim kopnenim putevima prema Dokleji (Podgorica), Skadru, Pljevljima i drugim centrima, a tome danas možda najrječitije govore sitni metalni predmeti – rimski novčići pronađeni u barskom akvatorijumu.

Većina pripada četvrtom vijeku, ali njihovo porijeklo otkriva širinu veza: Akvileja, Ticinum, Kartagina, Serdika, Rim, Trir, Aleksandrija, Nikomedeja, Kizik. Veći dio pronađen je tokom pražnjenja gaza radi poboljšanja plovnosti unutar modernog pristaništa.

I dok novac govori o ljudima koji su putovali, amfore pričaju o onome što su sa sobom nosili. Dva kilometra od današnje luke, u uvali Bigovica, gdje je, inače, i skrivena plaža, nalazi se jedan od najvećih hidroarheoloških lokaliteta u Crnoj Gori jer je tamo pronađen veliki broj tipova amfora, od trećeg vijeka prije nove ere do četvrtog vijeka nove ere, u kojem je uvala postala grobište trgovačke galije koja je prevozila tovar sjevernoafričkih vinskih amfora.

Raznovrsnost nalaza, prema muzejskoj postavci, govori da se Bigovica kroz vjekove koristila kao alternativna luka, zaklonjena od sjevernog vjetra kojem je izloženo današnje pristanište jer su u njoj amfore italskog, galskog, sjevernoafričkog i crnomorskog porijekla. Mediteran je, čini se, odavno znao za ovaj zaliv.

Bar je već u šestom vijeku bio razvijeno naselje, a postoje indicije da začeci njegovog urbanizma potiču upravo iz ovog perioda. Najpouzdanije arheološko svjedočanstvo o postojanju urbanog sklopa u to doba jeste kasnoantička kaldrma iz petog i šestog vijeka, otkopana ispred današnje crkve Svetog Jovana u Starom gradu. O kontinuitetu naselja govori i slovenska grnčarija pronadena na više lokaliteta unutar gradskih bedema.

Iz istog perioda potiču i ostaci najstarije barske bazilike, po predanju posvećene Svetom Teodoru Ratniku. Bazilika se nalazila na platou na kojem će kasnije, preko njenih temelja, biti podignuta velika romanička crkva posvećena Svetom Đorđu. Tokom arheoloških iskopavanja na ovom mjestu pronađeni su ostaci mozaika iz petog-šestog vijeka i grobovi s krovnim opekama. U jednom od grobova otkrivena je fibula tipa “golubica”, koja se datuje najkasnije u sedmi vijek. Istoj crkvi pripada i oltarski stubić ukrašen motivima vinove loze i kantarosa – drevnih simbola evharistije.

Trikonhos na Topolici, ranohrišćanska crkva iz petog i šestog vijeka, jedan je od najznačajnijih objekata tog tipa na istočnoj obali Jadrana i prvi materijalni dokaz o postojanju Barske episkopije. U muzeju se danas čuva dio te crkve, čiji ostaci čvrsto stoje na Topolici, na kraju jedne od najznamenitijih barskih ulica – Maršala Tita.

Daljim prolaskom kroz muzej, pokazuje se da na obali Skadarskog jezera, nedaleko od Virpazara, drugačiju priču pričaju grobovi.

Ranosrednjovjekovna nekropola u Mijelama pripada Komani-Kroja kulturi, rasprostranjenoj između Skadarskog i Ohridskog jezera od sedmog do devetog vijeka i iako grobovi nijesu brojni, nalazi u njima jesu. Naušnice, ogrlice s perlama, fibule, torkves, olovni krst, kružni privezak, pređice, okovi, strijele, noževi i sjekire govore o ljudima čiji je nakit lokalno izrađivan po uzoru na luksuzne vizantijske predmete.

U sljedećem sloju postavke pojavljuju se manastiri Beška, Ratac i Prečista Krajinska. Na Bešci, na istoimenom ostrvu Skadarskog jezera, crkva Svetog Đorđa zadužbina je Đurađa II Stracimirovića-Balšića, dok je crkvu Blagovijesti 1440. godine podigla Jelena Balšić. Tu je Nikon Jerusalimac napisao “Gorički zbornik”, a ktitori su u manastiru i sahranjeni.

Ratac, između Bara i Sutomora, osnovali su u jedanaestom vijeku benediktinci iz Montekasina. Utvrđenje je kasnije došlo pod mletačku upravu, a potom ga je razorio osmanski pohod. Prečista Krajinska, kod Ostrosa, vezuje se za kneza Vladimira i Kosaru, a u njoj je bilo sjedište Zetske mitropolije.

Iznad svega toga, vjekovima je stajao Stari Bar. Na jugoistočnoj obali Jadrana, pod Rumijom visokom 1.593 metra, njegov položaj određivao je trgovinu, urbanizam i kulturu. Nad gradom su se smjenjivale vlasti, a svaka se upisala u istoriju Bara koja se i danas vidi.

Mlečani su obilježili srednjovjekovni izgled grada sve do 1571. godine, kad Bar ulazi u sastav Osmanskog carstva i pod njegovom upravom ostaje gotovo tri vijeka. Grad je imao sopstveni novac i statut, vidi se u muzeju, razvijenu gradsku upravu i živu trgovinu. U njega su stizali najljepši komadi keramike iz Mediterana i staklo iz Murana. Imao je nadaleko poznatu klesarsku školu i razvijen plemićki stalež.

1878. godina prekinula njegov višestoljetni kontinuitet jer crnogorska vojska oslobađa Bar, stanovništvo se postepeno spušta prema obali, a život unutar zidina zamjenjuje novi pravac razvoja. Stari grad, koji iz godine u godinu privlači sve više simpatija posjetilaca i mještana, ostaje sačuvan kao istorijski i arhitektonski spomenik.

Poslije višemjesečnih borbi pregovori o predaji počeli su 6. januara 1878. godine. Četiri dana kasnije osmanska vojska potpisala je bezuslovnu kapitulaciju i otvorila kapije. Bar je, nakon 398 godina, ponovo ušao u sastav crnogorske države.

U Veljem ratu, od 1876. do 1878, oslobođenje Bara imalo je ogroman značaj za Crnu Goru. Opsada je pripremana u strogoj tajnosti pa su crnogorske jedinice napredovale preko Rumije i Sutormana, a borbe su počele 13. septembra 1877. bombardovanjem osmanskih utvrđenja, u koje se uključila i turska mornarica.

Ako postoji jedan simbol koji povezuje različite slojeve barske istorije, to je maslina. Bar i njegova regija imaju više od 100.000 stabala, od kojih su mnoga stara nekoliko stotina godina. Na Mirovici raste Stara maslina, spomenik prirode i jedan od zaštitnih znakova grada, čija se starost procjenjuje na 2250 godina.

Za njom su ostale i legende, a jedna kaže da su se pod njenom krošnjom mirile zavađene porodice i plemena, pa je po tome i dobila ime Mirovica. Za kralja Nikolu vezuje se, pak, pravilo da se barski muškarac nije mogao oženiti dok ne zasadi najmanje 20 stabala masline, a taj običaj je “preživio” generacije.

Maslina i danas rađa, daje ograničene količine vrhunskog ulja, a u njenu čast održavaju se “Maslinijada” i dječji festival “Susreti pod Starom maslinom”.

U muzejskoj priči maslina nije samo drvo. Ona je i način života. Izloženi predmeti neki su od najzanimljivijih u muzeju, jedva staju u prostoriju i pokazuju kako se nekad plod masline tretirao u Baru – od oktobra do januara zreli plodovi sakupljali su se u pletene korpe i nosili u uljare, “makine”. Tamo su čišćeni i prani, a potom mljeveni kamenim točkom koji su pokretali ljudi, konji ili magarci. Dobijena kaša cijeđena je u koševima pod pritiskom prese, a ulje čuvano u kamenim ili keramičkim posudama.

U ratovima, sušama i epidemijama maslina je bila više od privrede, bila je sigurnost. Vrijednost jednog litra ulja mogla je odgovarati određenoj količini soli, šećera ili brašna.

Muzealije pričaju priču sve do Novog Bara, koji počinje da se rađa uz more, gdje Barani, u oslobođenom gradu, počinju uz njega da se nastanjuju.

Početkom dvadesetog vijeka, ispod Volujice, u malom prirodno zaštićenom zalivu, razvija se Pristan. Niske kuće s crijepom, građene u jednostavnom mediteranskom stilu, zbijaju se uz obalu i padine brda i tu su carinarnica, skladišta, upravne i ugostiteljske zgrade.

Bio je to spoj malog primorskog sela i lučkog grada, prostor iz kojeg će izrasti savremeni Bar a modernizacija donijeti i novu privredu. Vojvoda Mašo Vrbica podigao je 1888. prvu savremenu uljaru s gvozdenim presama i navojima, a uz nju i prvu crnogorsku fabriku sapuna. Industrijsku proizvodnju ulja kasnije je, 1927. godine, nastavila porodica Marić.

Početkom 20. vijeka italijanska društva istražuju rude i preuzimaju monopol na duvan, s velikim skladištem u Baru a 1904. godine proradila je radio-telegrafska stanica “Volujica”, prva na Balkanu. U gradu je 1909. osnovana Filijala Crnogorske narodne banke, a 1913. godine Pristan je dobio električno osvjetljenje puštanjem u rad prve električne centrale.

Poslije oslobođenja 1878. godine, Bar je bio teško oštećen i razrušen pa se stanovništvo iz zidina pomjeralo kroz barsko polje prema moru. Na najljepšem dijelu obale knez Petar Karađorđević, zet knjaza Nikole, 1885. gradi vilu Topolica, koja ubrzo postaje ljetnja rezidencija knjaza Nikole.

Tako knjaz Nikola 1908. godine postavlja temelje novog grada na obali Novog Bara.

Zatim stiže i pruga. Od 1906. do 1908. građena je pruga Bar – Virpazar, prva u Crnoj Gori. Probni voz krenuo je 13. septembra 1908, a saobraćaj je zvanično otvoren 2. novembra iste godine. Pruga je bila duga 43 kilometra i 30 metara, savladavala je Sutorman do 550 metara nadmorske visine, prolazila kroz tunel dug 1.969 metara i spuštala se prema Virpazaru.

Lokomotive su nosile imena Boka, Sutorman, Durmitor i Lovćen, a pruga je ostala u funkciji do 1959. godine, kad je izgrađena pruga Bar – Titograd.

A prije svega toga, još jedan kamen-temeljac mijenja budućnost grada – gradi se Luka Bar. Radovi na barskoj luci počeli su 23. marta 1905. godine, kamen-temeljac za lukobran bacio je knjaz Nikola s jahte “Rumija”. Projekat je bio ambiciozan: predviđao je pretovar tri miliona tona godišnje, 300 metara zidane obale, zaštitne lukobrane i gatove kod Volujice.

Izgrađen je, međutim, lukobran dug 250 metara, dovoljan za pristajanje i pretovar brodova i luka je svečano puštena u saobraćaj 23. oktobra 1909. godine no, da bi Bar dobio izlaz na more, prethodno je morao biti oslobođen.

I tek kada se prođe kroz sve te slojeve – kroz gvozdenodopske posude, rimski novac, potonule amfore, ranohrišćanske ostatke, srednjovjekovne grobove, manastire, Stari Bar, masline, Pristan, prugu i luku – dolazi se do prostora u kojem istorija dobija sasvim drugačije lice.

Memorijal kralja Nikole u njegovom nekadašnjem ljetovalištu predstavlja djelimičnu rekonstrukciju nekadašnjeg dvorskog ambijenta dinastije Petrović-Njegoš. Posebnu notu cjelokupnom doživljaju daje novitet muzejske postavke – obnovljeno zidno slikarstvo koje je tokom rekonstrukcije pronađeno ispod nekoliko slojeva kreča i u potpunosti restaurirano s najistančanijom preciznošću.

Tu je Crveni salon s klavirom i garniturom za sjedenje, trpezarija, raskošna spavaća soba i radni kabinet. Stilski namještaj pripada različitim istorijsko-umjetničkim epohama dok su na zidovima portreti kralja Nikole, kraljice Milene, prestolonasljednika princa Danila i princeze Milice – Jute.

Pozlaćena ogledala, satovi i svijećnjaci vraćaju prostoru dio nekadašnjeg sjaja. U vitrinama su ukrasni predmeti od stakla, porcelana, srebra i slonove kosti, među njima toaletni pribor princeze Milice – Jute i porcelan s inicijalima kralja Nikole.

Priča se, ipak, ne završava tu. U etnografskoj postavci, nakon namještaja i predmeta Petrovića, grad ponovo izlazi iz dvora i vraća se ljudima.

Raznovrsnost narodnih nošnji rezultat je prirodne raznolikosti, kulturnih uticaja i etničko-vjerske slojevitosti barskog stanovništva. Svakodnevne nošnje pravljene su od vune, konoplje i lana, dok su svečane izrađivane od skupocjenih uvoznih materijala – čoje, srme i zlata.

Priča o Novom Baru ne bi bila potpuna bez jednog od brodova knjaza Nikole, jahte “Rumija”, koja je imala svoju istorijsku i ratnu priču.

Jahta je 1905. godine predata kao poklon turskog sultana Abdula Hamida crnogorskom knjazu Nikoli. Pod Pristan je doplovila 1. januara 1905. Zapovjednik jahte je bio kapetan Niko Janković, koji je na njoj ostao do 1912. godine, da bi do potapanja zapovijedao kapetan Ivo Đokić iz Bara.

Jahta je nosila ime “Zaza”, a nakon konačnog usidrenja u Bar, prestolonasljednik Danilo odlučuje da se jahta nazove “Rumija”.

Nadalje, ona će služiti kao reprezentativni kraljevski brod za odmor i krstarenje, ali i za prijem gostiju i prevoz političkih i diplomatskih zvaničnika. Uglavnom je krasila vode barskog zaliva i svojom otmenošću uljepšavala fotografije koje su nastajale ispred Dvorca na Topolici.

Jahta će svoje čvrsto mjesto u istoriji Crne Gore zauzeti početkom Balkanskih ratova i u toku Prvog svjetskog rata – kao mala pomorska zemlja. Flota kojom se raspolagalo je bila vrlo skromna, pa će se jahta “Rumija” kao najmoderniji i najjači brod u to vrijeme pretvoriti u trgovačko-ratni brod.

Odigrala je vrlo važnu ulogu u prevozenju robe, namirnica, boraca… Ubrzo je otkriveno da je jahta imala ratnu ulogu pa je od strane austrougarskih ratnih brodova potopljena 2. marta 1915. godine. Nakon potapanja, jahta će ostati na dnu mora, na ulasku u barski akvatorijum.