Tanka flota za požarnu sezonu: Država i ove godine nespremna za borbu iz vazduha sa vatrenom stihijom

Policijski helikopteri van igre, pitanje da li i kada se vraćaju dva aviona “Air tractor”…

Iako je generalni direktor Direktorata za zaštitu i spašavanje Ministarstva unutrašnjih poslova Miodrag Bešović krajem aprila izjavio da će Avio-helikopterska jedinica MUP-a ove godine raspolagati sa jednim operativnim helikopterom i tri aviona za gašenje požara, te jednim iznajmljenim protivpožarnim vazduhoplovom većeg kapaciteta, to se nije realizovalo.

MUP je, naime, u potpuno netransparentnom postupku javne nabavke, angažovao protivpožarni avion “Antonov Amn-32P” specijalizovane ukrajinske firme “Xena”, koji se od prije petnaestak dana nalazi na aerodromu Podgorica, ali nije još obnovio dva odavno oštećena i neispravna sopstvena znatno manja specijalizovana protivpožarna aviona tipa “Air Tractor AT-802F”.

U međuvremenu MUP je ostao i bez jedinog svog operativnog helikoptera na kojeg su računali za ovo ljeto jer je letjelica “Augusta -Bell AB-212”, registarskih oznaka 4O-HCC, tokom spasilačke akcije na Prokletijama, 7. juna, doživjela istovremeni kvar oba motora, zbog čega je morala prinudno da sleti kod Gusinja. Taj 47 godina stari helikopter teško da će biti popravljen u dogledno vrijeme, a upitno je koliko bi uopšte ta popravka i bila isplativa.

Drugi MUP-ov helikopter, letjelica “Augusta Bell AB-412 (4O-HEK)” koji je star 28 godina, već duže vrijeme ne leti jer su mu istekli petogodišnji resursi između dva generalna servisa pogonske grupe.

“Helikopter AB-412 reg. oznake 4O-HEK nije plovidben zbog neispravnosti pogonske grupe. Zbog obima planiranih redovnih radova prispjelih na osnovu kalendarskih rokova definisanih zahtjevima proizvođača helikoptera, kao i otklanjanja utvrđenih neispravnosti, ne očekuje se da će helikopter biti operativan tokom 2026. godine”, potvrdili su “Vijestima” iz MUP-a.

Bešović je sredinom aprila izjavio da je “zakup protivpožarnog aviona za ovu sezonu nužno, ali privremeno rješenje, dok traje nabavka sopstvenih letjelica” i najavio da bi do početka juna, pored iznajmljenog vazduhoplova, trebalo da budu osposobljena dodatna dva aviona ‘Air Tractor’ iz flote Avio-helikopterske jedinice MUP-a. Međutim, ni do danas nisu vraćeni u letno stanje što je Bešović potvrdio prije dva dana, gostujući u progamu Televizje Informacije CG.

“Od tri Air Tractora koja imamo, jedan avion je operativan, a dva su u završnoj fazi remonta i servisnih radova. Očekujemo do kraja mjeseca mehaničare iz Španije da dođu i da sprovedu sve preostale radove, odnosno probne pilote iz Zagreba koji će nakon toga testirati letjelice”, kazao je Bešović.

Od proljeća 2024. do danas ministar unutrašnjih poslova Danilo Šaranović i Bešović u više navrata su obećavali da će ta dva aviona biti ubrzo konačno popravljena, osposobljena i vraćena u upotrebu, ali se to nije desilo.

Riječ je o dva vazduhoplova koja su teško oštećena u incidentima prilikom gašenja požara i ne lete još od 2020. odnosno 2021. godine. Zbog prirode i obima oštećenja koje je pretrpio, posebno je upitno stanje aviona registracije 4O-EAC kojem je promijenjeno lijevo polukrilo. Međutim, sem da obavljene radove na njemu pregleda i odobri direktno proizvođač – kompanija “Air Tractor” i sem da probni letovi pod maksimalnim opterećenjem ne pokažu da je popravljena konstrukcija krila dovoljno jaka da neće popustiti pri ekstremnim manevrima koje avion mora da izvodi prilikom gašenja požara iz vazduha, Agencija za civilno vazduhoplovstvo Crne Gore u čijem je registru vazduholova upisan taj avion, letjelici neće izdati potvrdu o sposobnosti za letjenje. Bez toga se avion ne može vratiti u operativnu upotrebu.

Vlada je 17. aprila usvojila “Informaciju o potrebi obezbjeđenja dodatnog sredstva za gašenje požara iz vazduha za potrebe Avio-helikopterske jedinice Direktorata za zaštitu i spašavanje MUP-a tokom požarne sezone 2026. godine”, kojom je dala saglasnost da MUP “radi povećanja operativne spremnosti sistema zaštite i spašavanja” obezbijedi “dodatno sredstvo za gašenje požara iz vazduha putem zakupa na period od 1. juna do 31. avgusta 2026. godine, sa kapacitetom nošenja vode od 5 do 10 tona po naletu”. Obavezala je Ministarstvo finansija da za te svrhe MUP-u iz tekuće budžetske rezerve, preusmjeri 3,5 miliona eura, a MUP da “sprovede sve neophodne aktivnosti radi blagovremenog obezbjeđivanja angažovanja dodatnog sredstva za gašenje pošara iz vazduha” i da o tome informiše Vladu.

Međutim, pregledom sajta centralnih elektronskih javnih nabavki ne može se naći potvrda da je MUP od tada do danas objavio javni tender za nabavku usluga iznajmljivanja protivpožarnog aviona sa posadom, održavanjem i osiguranjem (ACMI). Ovaj aranžman poznat i kao wet lease, podrazumijeva da pružalac usluge obezbijedi vazduhoplov sa letačkom posadom, njegovo tehničko održavanje i osiguranje tokom vremena trajanja najma, a MUP mu za to plaća ugovorenu novčanu naknadu.

Sredinom maja “Vijestima” su iz Tima za odnose sa javnošu resora kojeg vodi ministar Danilo Šaranović saopštili da je “pokrenuta odgovarajuća procedura javne nabavke za iznajmljivanje aviona za gašenje požara iz vazduha u periodu od 1. 6. do 31. 8. 2026. godine”.

“Definisano je da karakteristika aviona, koji će biti predmet iznajmljivanja, bude nosivost vode od 5 do 10 tona po naletu. Trenutno je u toku procedura javne nabavke i više detalja će biti poznato nakon otvaranja prispjelih ponuda”, saopštili su tada.

Međutim, do danas javnost nije obaviještena kako je MUP okončao javnu nabavku i pod konkretno kojim finansijskim uslovima, ali je zato na podgorički aerodrom 1. juna sletio protivpožarni avion “Antonov An-32P Firekiller”, ukrajinske kompanije “Xena LLC”. Ta firma trenutno raspolaže sa dva takva aviona (nabavljen je i treći ovog tipa koji je u procesu prilagođavanja protivpožarnim dejstvima), a kojima pruža usluge gašenja požara iz vazduha po Evropi. An-32P ima kapacitet rezervoara za vodu ili retardant za gašenje požara od 8.000 litara.

Jedan od “Antonova An-32P” te firme bio je i lani angažovan u Crnoj Gori po ugovoru koji su sa Ukrajincima sklopili iz Vlade Ujedinjenih Arapskih Emirata kao, kako je tada to predstavljeno našoj javnosti, vid pomoći UAE Crnoj Gori. Taj ugovor je bio na snazi do oktobra prošle godine i imao je opciju da se nastavi i za ovogodišnju ljetnju požarnu sezonu, pa je MUP vjerovatno iskoristio tu opciju umjesto da sprovede klasičnu javnu nabavku ovih usluga, tim prije što javnost još nije obaviještena o komercijalnim aspektima ponovnog angažovanja kompanije “Xena” u Crnoj Gori za sezonu 2026.

Leteći sa aerodroma Podgorica, piloti “Xene” su sa jednim “An-32P” lani odradili ukupno 38 naleta na požarišta i bacili ukupno 304.000 litara vode.

Iznajmljivanje protivpožarnog aviona sa posadom, naročito na kratak period kakav je ovaj tromjesečni za koji se opredijelio crnogorski MUP, je veoma skupo, zato što takvih slobodnih vazduhoplova nema puno na tržištu i jer se po pravilu angažuju za klijente koji ih unajmljuju na duži rok – najmanje od godinu. Tako, na primjer, iznajmljivanje jednog “Canadaira CL 415” Uprava za šume SAD po petogodišnjem ugovoru koji ima sa vlasnicima tih aviona, kompanijama “Aero Flite Inc” ili “Bridger Aerospace”, plaća po cijeni od 11,4 miliona dolara godišnje.

Kratkoročno iznamljivanje je još skuplje, pa tako dnevni zakup jednog “CL-415” u požarnoj sezoni košta 42.000 dolara (bio on korišćen ili ne), na što se dodaju troškovi svakog pojedinačnog leta koji avion obavi u misijama gašenja požara, a koji iznose 13.500 dolara po satu leta.

Amfibijski “Canadair CL415” je zbog svojih tehničkih karakteristika i brzine kojom sakuplja vodu glisirajući po površini mora/rijeke/jezera i onda je isporučuje na požarište, daleko najefikasniji specijalizovani protivpožarni avion na svijetu. “CL415” je mnogo učinkovitiji i brži u intervencijama od “An-32P” kakvog je opet unajmio crnogorski MUP, jer avion kojim leti ukrajinska kompanija “Xena” mora nakon svakog bacanja “vodene bombe” da se vraća i slijeće na polazni aerodrom, kako bi iz vatrogasnih cisterni ili hidranata ponovo napunio rezervoar za vodu.

Vlada je za iznajmljivanje protivpožarnoga aviona većeg kapaciteta za ovu sezonu u aprilu opredijelila 3,5 miliona eura, a za taj novac je mogao biti kupljen jedan potpuno novi “Air Tractor” sa velikim kontingentom rezervnih djelova. Kupoprodajna cijena jednog potpuno novog protivpožarnog aviona “Air Tractor AT-802F”, kakve već godinama posjeduje Avio-helikopterska jedinica MUP-a, zavisno od opreme iznosi od 2,8 do 3,2 miliona dolara. Amfibioska varijanta ovog aviona “AT-802 F Fire Boss” sa plovcima koji mu omogućavaju slijetanje na vodene površine i sakupljanje vode u rezervoar za gašenje požara dok avion glisira po moru/rijeci/jezeru, zavisno od opreme, košta od 4,3 do 6 miliona dolara.

Vlada je prošle sedmice usvojila “Informaciju o potrebi nabavke dva višenamjenska aviona i dva višenamjenska helikoptera za potrebe gašenja požara, medicinske evakuacije, traganja i spašavanja, potrebe Uprave policije, strateškog transporta i prevoza osoba”.

Njome je, pored ostalog, zadužila “nadležna ministarstva i institucije” da ispitaju tržište i dostave predlog najpovoljnije ponude za nabavku po dva višenamjenska aviona i helikoptera za gašenje požara, evakuaciju, traganje i spasavanje.

U Informaciji se navodi da je neophodno obezbijediti i avione koji bi, pored helikoptera, predstavljali ključnu komponentu vazdušnog segmenta sistema zaštite i spasavanja.

Dodaje se da bi se nabavkom ovakvih aviona sistemski unaprijedili kapaciteti za odgovor na prirodne i druge nesreće, posebno požare otvorenog prostora.

“Omogućila bi se i brza medicinska evakuacija, čime se unapređuje sistem hitne medicinske pomoći na nacionalnom nivou i istovremeno smanjila zavisnost od regionalnih mehanizama pomoći u sezoni požara, čime se osigurava veća suverena sposobnost reagovanja. Ta nabavka bi doprinijela jačanju strateške mobilnosti Vojske Crne Gore kao jednog od ključnih NATO ciljeva sposobnosti, omogućila brzi transport vojnih jedinica i opreme u okviru međunarodnih misija i operacija, kao i za potrebe civilne zaštite u vanrednim situacijama. Tim povodom, zadužena su nadležna ministarstva i ostale institucije da, preko interresornih radnih grupa, sprovedu istraživanje tržišta i dostave predlog najpovoljnije ponude za nabavku navedenih letjelica”, naveli su iz Vlade.

Bešović je u gostovanju na TV Informacije CG precizirao da će ta dva aviona biti nabavljena za potrebe Vojske Crne Gore, a ne MUP-a, i da je za nabavku ovih aviona i helikoptera formirana interresorska radna grupa koja će odrediti konkretan tip vazduhoplova koji će se kupovati.

Iz onoga što piše u Vladinoj informaciji naslućuje se da država pretenduje da kupi nešto slično upravo iznajmljenom ukrajinskom “An-32P”: dva vojna transportna aviona srednje klase koji su višenamjenski jer se rekonfiguracijom svog modularnog tovarnog prostora, brzo pretvaraju iz teretnog u putnički ili avion za medicinsku evakuaciju, odnosno postavljenjem posebnih tankova, u avion za gašenje požara iz vazduha. Druga varijanta je da se kupe putnički avioni prilagođeni da se, pored ostaloga, koriste i za misije gašenja požara.

U oba slučaja izbor je relativno sužen: budući da ukrajinski “Antonov An-32” ne dolazi u obzir zbog zastarjelosti, kao što ni zbog političkih okolnosti i sankcija otpada i ruski “Iljušin Il-112”, izbor se kada su u pitanju vojni trasportni avioni svodi na modele “C-235” i “C-295” koje izrađuju španske fabrike pod okriljem najvećeg evropskog vazduhoplovnog konzorcijuma “Airbus Industries”, odnosno italijanski “Alenia C-27 J Spartan”. U svakom slučaju, riječ je o investiciji koja će se mjeriti sa najmanje 100 miliona eura jer je riječ o potpuno novim vazduhoplovima kakvi do sada nisu korišćeni u Vazduhoplovstu VCG i za koje treba obezbijediti i obučeno letačko i tehničko osoblje koje će ih opsluživati.

Dobro upućen izvor “Informacije CG” kaže da je u slučaju da se krene na opciju kupovine prilagođenog putničkog (komercijalnog) vazduhoplova, najizglednija opcija nabavka kanadskog “Bombardiera DASH 8-400 AT”.

Upravo te avione raznim specijalizovanim misijama među kojima je i gašenje požara iz vazduha, prilagođava kanadska kompanija “Conair Aerial Firefighting”, a čiji je predsjednik i glavni izvršni direktor Kris Niman krajem aprila mjeseca boravio u Crnoj Gori gdje je učestvovao na panelu “Održivi vazdušni saobraćaj” na Adria Future samitu u Tivtu.