Ulevi u Geteborgu – stadion koji ima dušu

– Na drevnom zdanju u srcu Geteborga promovisan je Pele – na Mundijalu 1958. postigao je svoj prvi gol na svjetskim šampionatima. Danci su tu na Euru 1992. ispisali jednu od najljepših evropskih fudbalskih storija, ser Aleks Ferguson je osvojio prvi evropski trofej, a Real doživio posljednji poraz u evropskom finalu

– Padali su na njemu i brojni atletski rekordi, a Šveđani se posebno ponose jednim detaljem iz istorije boksa, kada je 1958. krunisan legendarni teškaš Ingemar Johanson. Sve je to stalo na Uleviju – areni koja 68 godina nakon izgradnje ima puno toga da ispriča

Stadion kralja Fahda u Saudijskoj Arabiji ima mermerne i zlatne lože i tribine prekrivene tepisima, ali nema sjećanje, niti mnogo toga da kaže…"

Tako je pisao je Eduardo Galeano, čuveni urugvajski novinar i pisac, u svom sjajnom djelu "Fudbal sjaj i tama".

I mnogi velekepni stadioni širom svijeta izgrađeni su u posljednji 20 godina, pa i na mjestima gdje nema fudbalske istorije. Oni su luksuzni, blistavi, komforni, funkcionalni, ali još uvijek "nemaju puno toga da kažu".

Nasuprot njima su zdanja koja iz kojih vibrira istorija.

"Na Vembliju još odjekuju povici sa Svetskog prvenstva 1966, Sentenario u Montevideu uzdiše za slavnim danima urugvajskog fudbala, Marakana još plače zbog poraza Brazila 1950, a sa Asteke se čuju odjeci drevnih meksičkih rituala", pisao je Galeano.

Jedan od onih "old school" stadiona koji "ima šta da kaže", čiji veliki stubovi iz kojih vire reflektori, čije tribine od betona i čelika, pa i nezaobilazna atletska staza, prosto emitiju istoriju, je ovalni stadion Ulevi u centru Geteborga, u Švedskoj.

Kao da ga je more izbacilo poput školjke davne 1958. godine – na mjestu gdje rijeka Gota alv završava svoj dugačak put i uliva se Kategat, morski prolaz između Švedske i Danske.

Izgrađen za potrebe Mundijala u Švedskoj prije 68 godina; poslije toliko vremena definitivno nema medornost novih arena, nema staklene fasade, mermerne i polirane površine, nema ni "intimnost" savremenih arena, jer atletska staza udaljava publiku od terena, ali ima onu oporu hladnoću i skandinavsku funkcionalnost, iznad svega ima i dugačku istoriju – i savršeno bi se uklopio u Galeanovu kolekciju.

Ulevi u Geteborgu je, definitivno – stadion koji ima priču.

Iako je prošlo puno od izgradnje, gradske vlasti ga čuvaju, pa i modernizuju. Nije to zapuštena arena, daleko je od ruine. Nisu, međutim, elektronski displej, veliki ekran, VIP prostori, restorani, saloni i korporativne lože, dodate na čvrstom betonu, stvari koje mu daju najveći šmek.

Šta reći o stadionu na kojem se igralo i Svejstko i Evropsko prvenstvo, i to ne bilo koje utakmice – Ulevi je bio domaćin polufinala Mundijala 1958. i finala Eura 1992. Santjago Bernabeu u Madridu, San Siro u Milanu, rimski Olimpiko, londonski Vembli, Kamp Nou u Barseloni, Olimpijski stadion u Berlinu, Lužnjiki u Moskvi, Alijanc arena u Minhenu, lisabonski La Luž, Stad de Frans i Park Prinčeva u Parizu… zapravo, i nema baš puno stadiona koji su svjedočili onom što čemu je svjedočio, i o čemu može da nešto kaže, čuveni geteborški Ulevi.

Na njemu je svijet prvi put čuo za Edsona Arandesa do Nasimenta, poznatijeg kao Pele. Bio je 19. jun 1958. kada je Brazil igrao četvrtfinale protiv Velsa, a 17-godišnji Pele postigao svoj prvi gol na svjetskim prvenstvima ikada – postao je i najmlađi strijelac u istoriji mundijala. Bila je to prva svjetska titula najtrofejnije reprezentacije, petostrukog šampiona svijeta. Tri puta je osvojio "zlatnu boginju", a priča je počela baš na Uleviju.

I gravirana mentalna ploča, na pločniku ispred stadiona, sa natpisom – PELE – podsjeća na ovaj grandiozni dio fudbalske istorije.

Mnogo godina kasnije na Uleviju je ispisana i jedna od najneobičnijih evropskih fudbalskih priča. Danci su se pokupili sa plaža kako bi učestvovali na Evropskom prvenstvu u Švedskoj 1992.

Upali su umjesto Jugoslavije, kojoj je nekoliko dana uoči Eura zabranjen nastup zbog sankcija Ujedinjenih nacija. Rasterećeni, a jaki, skandinavski samouvjereni i uporni, sa Šmajhelom na golu, Brajanom Laudrupom i ostalima timu, praktično na domaćem terenu, u komšijskoj Švedskoj, "dinamiti" su prošli grupu u kojoj su bili Engleska i Francuska, a onda u Geteborgu režirali jedno od najvećih iznenađenja u istoriji fudbala na Starom kontinentu.

Na Uleviju su prvo, u polufinalu, detronizovali evropskog prvaka, moćnu Holandiju sa Gulitom i Van Bastenom (na penale), da bi u finalu, opet na istom zdanju u Geteborgu, srušili i svjetskog prvaka, čelilčnu Njemačku sa Mateusom, Klinsmanom i Bremeom.

Ali ne samo o tome. Na tom stadionu je ser Aleks Ferguson osvojio prvi evropski trofej. Sa škotskim Aberdinom je u finalu Uefinog Kupa pobjednika kupova 1983. pobijedio Real Madrid – 2:1, nakon produžetaka. I baš tada, na Uleviju, Real je te 1983. izgubio svoje posljednje veliko evropsko finale, sva od tada je dobio.

U Geteborgu je i Sampdorija sa Vujadinom Boškovom na klupi 1990. osvojila Kup UEFA – svoj prvi evropski trofej, pobijedila je Anderleht 2:0 u produžetku golovima Đanluke Vijalija, a direktno sa stadiona Ulevi, za potrebe gledalaca Jugoslovenske radio-televizije, čuo se glas Milorada Đurkovića.

I IFK, klub iz Geteborga, osvojio je evropski trofej, takođe Kup UEFA. Te 1987. igrala su se dva meča, pobijedio je kod kuće Dandi junajted 1:0, da bi prednost sačuvao u revanšu u Škotskoj (1:1).

Ulevi je i dom atletike, domaćin brojnih atletskih mitinga, svjetskog i evropskog šampionata. Britanac Džon Edvards dva puta je tu 1995, u istoj seriji, postavljao svjetski rekord u troskoku. Prvo 18,16, a onda i 18,29 metara – taj rekord je aktuelan i dan-danas. Troj Kemp, Havijer Sotomajor, Jan Železni… svi su svojevremeno krunisani na Uleviju, u Geteborgu.

Za Šveđane je posebno važan i događaj iz istorije boksa – legendarni Ingemar "Ingo" Johanson je na Uleviju 14. septembra 1958, pred oko 53 hiljade gledalaca, nokautirao Amerikanca Edija Mačena već u prvoj rundi, napravivši veliki korak ka borbi za naslov svjetskog prvaka u teškoj kategoriji. Već naredne, 1959. postao je svjetski prvak pobjedom nad Flojdom Patersonom, postavši prvi Šveđanin i prvi Evropljanin nakon više decenija koji je osvojio svjetski naslov u teškoj kategoriji.

Dovoljno da se Ingemaru Johansonu ispred stadiona podigne spomenik – i to je stadion Ulevi.

Ženska odbojkaška reprezentacija Crne Gore je sinoć završila svoj debitantski nastup na Evropskom prvenstvu. Osim po debiju, i po prvom bodu, pamtića ga i po tome što nije igrala bilo gdje, već u Geteborgu – gradu sporta i dugačke istorije.

Stadion "Ulevi" je i veliki koncertni dom, a priča u vezi sa Brusom Springstinom i njegovom legendarnom svirkom 8. juna 1985. je jedna od najzanimljivijih epizoda u istoriji kultnog stadiona.

Koncert čuvenog američkog muzičara u okviru turneje "Born in the USA" privukao je 65 hiljada ljudi na stadionu.

Svirao je više od tri sata, da bi na kraju došao red na "Twist and Shout".

Tada se dogodilo nešto neobično: svi na stadionu počeli su istovremeno da skaču u ritmu muzike. Problem nije bio samo u publici nego i u samom tlu. "Ulevi" je, naime, izgrađen na sloju meke gline, a ritmično skakanje publike pobudilo je tlo na frekvenciji bliskoj prirodnim frekvencijama konstrukcije stadiona. Vibracije su se pojačavale i prenosile kroz konstrukciju.

Prema kasnijim inženjerskim analizama, vibracije su bile toliko jake da su ih osjetili i ljudi u okolnim zgradama. U samom stadionu su se tresli dijelovi konstrukcije, a neke ploče i predmeti počeli su da se pomjeraju. "Ulevi" je nakon koncerta morao na ozbiljne popravke.

Springstin je zbog ovog čuvenog detalja iz istorije muzike zaradio i graviranu ploču ispred stadiona – tik uz Peleovu, a na "Uleviju" su svirali i "Rolingstonsi", Dejvid Bouvi i mnogi drugi.