Da li Evropa i Amerika idu ka razvodu?

Američka vojna posvećenost Evropi sve više slabi, ali dvije strane za sada ostaju zarobljene u nesrećnom braku

Američko ratno vazduhoplovstvo je stiglo u Lejkenhit u Britaniji 1948. godine. Vazduhoplovna baza Ramštajn uspostavljena je u Njemačkoj početkom 1950-ih. Danas u Evropi postoji više od četrdeset američkih vojnih baza, u kojima je raspoređeno oko 85.000 vojnika.

Ali ništa ne traje vječno. I, prvi put u mom životu, zamislivo je da bi američko vojno prisustvo u Evropi moglo biti okončano.

Neposredni povod za nezadovoljstvo jeste rat u Iranu. Evropska uzdržanost, a povremeno i odbijanje da se SAD-u dozvoli korišćenje baza na evropskoj teritoriji za misije u Iranu, razbjesnili su Donalda Trampa, koji je Evropljane nazvao “kukavicama”, a NATO “tigar od papira”. Marko Rubio, američki državni sekretar, otvoreno je upitao zašto se Amerika uopšte trudi da održava baze u Evropi ako ih ne može koristiti kada zagusti.

Vjeruje se da Trampova administracija razmatra listu kaznenih mjera protiv evropskih saveznika, koje bi bile sprovedene nakon završetka rata u Iranu. Među idejama koje se pominju su izbacivanje Španije iz NATO-a i povlačenje priznanja britanskog suvereniteta nad Foklandskim ostrvima.

Međutim, ono što Trampova administracija možda ne uviđa u potpunosti jeste da bijes ide u oba smjera. Evropski političari ogorčeno se žale, ponekad i javno, da su SAD pokrenule loše promišljen i nezakonit rat bez konsultacija sa svojim NATO saveznicima. Povjerenje Evrope u američko vođstvo takođe je na istorijskom minimumu, što je razumljivo kada vrhovni komandant SAD objavljuje slike na kojima sebe prikazuje kao Isusa i prijeti da će izbrisati čitavu jednu civilizaciju.

Kada bi SAD mogle biti sigurne da im te evropske baze više nikada neće zatrebati, svakako bi ih mogle zatvoriti. Ali, imajući u vidu učestalost američkih vojnih intervencija na Bliskom istoku (kao i na Balkanu) u posljednjim decenijama, djeluje nepromišljeno pretpostaviti da će aktuelni rat u Iranu biti posljednje takvo angažovanje

Rat u Iranu je uslijedio nakon godine u kojoj su SAD uvele carine evropskim saveznicima i zaprijetile invazijom na Grenland, otvarajući zapanjujuću mogućnost da bi evropski vojnici mogli završiti u borbi protiv Amerikanaca. Istraživanje “Politika” sprovedeno ranije ovog mjeseca pokazalo je da u Španiji, Italiji, Francuskoj i Njemačkoj sada više ljudi smatra SAD prijetnjom nego “bliskim saveznikom”. Španski premijer Pedro Sančez je ojačao svoju političku poziciju upečatljivom osudom američke spoljne politike, a čak i lideri čvrstih američkih saveznika, poput Poljske i Njemačke, otvoreno dovode u pitanje vođstvo Vašingtona.

Od Drugog svjetskog rata, američko prisustvo u Evropi je predstavljalo “imperiju po pozivu”. Ali neki Evropljani sve su više u iskušenju da taj poziv povuku.

Ko bi, dakle, više izgubio – SAD ili Evropa – ako bi američko vojno prisustvo na kontinentu bilo smanjeno?

Za Amerikance bi to u velikoj mjeri zavisilo od toga da li SAD i dalje žele da projektuju moć u Evropi, na Bliskom istoku i u Africi. Uprkos političkom nadmetanju s obje strane Atlantika, stvarnost je da SAD intenzivno koriste svoje evropske baze tokom aktuelnog rata. Američki pilot koji je oboren iznad Irana i potom spašen vjerovatno je poletio iz Lejkenhita.

Kada bi SAD mogle biti sigurne da im te evropske baze više nikada neće zatrebati, svakako bi ih mogle zatvoriti. Ali, imajući u vidu učestalost američkih vojnih intervencija na Bliskom istoku (kao i na Balkanu) u posljednjim decenijama, djeluje nepromišljeno pretpostaviti da će aktuelni rat u Iranu biti posljednje takvo angažovanje. Evropska kupovina američkog naoružanja i druge robe takođe je prećutno uslovljena stalnim američkim bezbjednosnim garancijama Evropi. Kako sumnje u tu posvećenost rastu, inicijativa “kupuj evropsko” sve više dobija na zamahu.

Odlazak Amerikanaca takođe bi nosio velike rizike za Evropu. Rusija i dalje vodi rat u Ukrajini. A poljski premijer Donald Tusk je upozorio da bi Rusija mogla napasti teritoriju NATO-a u roku od nekoliko mjeseci. Slična upozorenja, ali u rokovima od nekoliko godina, a ne mjeseci, stigla su i od političkih lidera u Berlinu i Londonu. Kako je Tusk istakao, sve su izraženije sumnje da li bi SAD pod Trampovim vođstvom poštovale klauzulu o uzajamnoj odbrani NATO-a.

Mark Rute, generalni sekretar NATO-a, upozorio je da Evropa trenutno ne može da se odbrani od Rusije bez američke pomoći. On je postao javno lice evropskih nastojanja da se Trampu udovolji po svaku cijenu.

Neki evropski lideri su optimističniji od Rutea kada je riječ o sposobnosti kontinenta da se sam odbrani. Oni ukazuju na to da ruski vojni učinak u Ukrajini nije naročito impresivan. Ipak, široko je prihvaćeno da se Evropa trenutno oslanja na SAD kada je riječ o vojnim kapacitetima koji bi bili ključni u svakom sukobu. To uključuje protivvazdušnu odbranu, obavještajne resurse i transportne avione velikog kapaciteta, neophodne za brzo prebacivanje trupa na liniju fronta. Popunjavanje tih praznina moglo bi potrajati godinama. Komandna struktura NATO-a takođe je izgrađena oko američkog vođstva.

Iz svih tih razloga, većina evropskih lidera je i dalje krajnje oprezna kada je riječ o tome da svoje sanjarije u stilu filma “Zapravo ljubav” pretvore u stvarnost i američkom predsjedniku poruče da se gubi. Istovremeno, upadljivo je da osvetničke fantazije protiv Evrope, koje trenutno kruže Trampovom administracijom, zapravo ne uključuju potpuno zatvaranje američkih baza u Evropi. Dvije strane Atlantika, čini se, shvataju da su zasad zarobljene u nesrećnom braku.

I za SAD i za Evropu, formalni razvod i dalje djeluje kao previše drastičan potez. Ali obje strane govore i čine stvari koje se ne mogu lako zaboraviti niti povući. U savezu, kao i u braku, to je opasno stanje stvari.