Doclea, quo vadis? Antički grad se i dalje opire i pokušava da preživi našu bezobzirnu bahatost

Napisan je veliki broj naučnih i promotivnih tekstova u raznim formatima, realizovan veliki broj edukativnih sadržaja i emisija na temu Duklje, ali ona i dalje propada i čeka da je se neko sjeti onako kako to i zaslužuje

Duklja, poznati rimski grad u neposrednoj blizini Podgorice… Do sada je napisan veliki broj naučnih, stručnih i promotivnih tekstova u raznim formatima, realizovan veliki broj edukativnih sadržaja i emisija na temu Duklje, ali ona i dalje propada i čeka da je se neko sjeti onako kako to i zaslužuje. Nažalost, njena sudbina je još uvijek neizvjesna, svi je svojataju, priprema se izrada sega-mega vizitorskog centra, a ona i dalje stoji nepokošena. Nalazi se na par kilometara od Podgorice prema Spužu i predstavlja najbolje očuvani rimski urbani centar na području današnje Crne Gore koji ilustruje moć rimske države. I pored viševjekovne uloge majdana sve do današnjih dana, ona se i dalje opire i pokušava da preživi našu bezobzirnu bahatost.

No, krenimo redom kako bi još jednom podsjetili na njen značaj. Duklja je bila središte oblasti plemena Dokleata i nalazila se u blizini glavne rimske komunikacije Narona-Skodra kroz unutrašnjost teritorije današnje Crne Gore. Gradska teritorija Duklje bila je smještena na ravnom platou, na ušću rijeke Zete u Moraču i rječice Širalije u Zetu. Ovaj položaj grada je odabran zbog visoko izdignute pozicije iznad sliva rijeka koje su korišćene kao prirodni sistem odbrane. Najvjerovatnije je podignuta u periodu poslije 9. godine, kada se stabilizuje rimska vlast nakon gušenja Velikog ilirskog ustanka. Prvi stanovnici grada bili su uglavnom domorodačkog porijekla, ali je romanizacija brzo prihvaćena već kod prve generacije njenih stanovnika koji su sa jednim brojem italskih doseljenika bili nosioci rimskog načina života.

Status municipijuma dobila je za vrijeme vlade dinastije Flavijevaca (69-96. godine), najvjerovatnije tokom vladavine Vespazijana (69-79. godine). Krajem I i početkom II vijeka doživljava procvat i postaje moćan ekonomski i kulturni centar jugoistočnog dijela rimske provincije Dalmacije. S obzirom na to da je grad imao status municipijuma, za ovo vrijeme vezuje se izgradnja najimpozantnijih građevina grada, foruma i bazilike. Posebno je karakteristično da grad u ovom periodu razvija trgovačke odnose sa sjevernom Italijom i Istokom. Trguje se luksuznim predmetima, što upućuje na visoki stepen životnog standarda stanovnika grada. Razvoj trgovine dobija nove razmjere tokom druge polovine II vijeka, kada se prekidaju veze sa Italijom i gradovima na jadranskoj obali, a trguje se proizvodima iz rajnskih oblasti zbog opšte ekonomske krize na zapadu. Novi uspon Duklje osjeća se krajem III i početkom IV vijeka, kao rezultat administrativne podjele Rimskog carstva, koju je izvršio Dioklecijan 297. godine. kada se grad u okviru nove provincije Prevalis dalje razvija. Tokom IV i V vijeka Duklja je zahvaćena prodorom varvarskih naroda i postepeno počinje da gubi svoju moć. U prvim godinama V vijeka pustoše je Zapadni Goti, a pred kraj istog vijeka Istočni Goti, da bi je 518. godine razorio snažan zemljotres. Tokom VI vijeka dolaskom pod vlast Vizantije, Duklja se ponovo obnavlja i postaje duhovno sjedište, o čemu svjedoče ostaci dvije ranohrišćanske bazilike, otkrivene u sjeveroistočnom dijelu grada. Ovu moć Duklja će sačuvati sve do dolaska Avara i Slovena u drugoj deceniji VII vijeka kada je razaraju, a crkveno sjedište iz Duklje se seli u obližnje Doljane. U pisanim izvorima se pominje relativno kasno, prvi put kod Ptolomeja u II vijeku pod imenom Doklea. U Epitomi pripisanoj Aureliju Viktoru iz IV vijeka javlja se pod imenom Dioklea, kao i kod vizantijskih pisaca. Zbog te sličnosti imena navodi se kao rodno mjesto rimskog imperatora Dioklecijana.

Prva arheološka istraživanja počela su zahvaljujući inicijativi tadašnjeg knjaza Nikole I Petrovića Njegoša i odvijala su se 1890, 1891. i 1892. pod rukovodstvom ruskog naučnika Pavela Apolonoviča Rovinskog. Prva iskopavanja su vršena u sjeverozapadnom dijelu centralnog prostora grada, na kome su nađeni ostaci foruma i forumske bazilike, na prostoru velikih gradskih termi, ostataka dva hrama posvećenih boginjama Romi i Dijani, kompleksa gradske vile sa svetilištem i ostataka sjeverozapadne kapije grada. Istraživanja su nastavljena u jesen 1892, kao i u jesen 1893. godine u sjeveroistočnom dijelu Duklje, gdje su otkrivene dvije ranohrišćanske bazilike pod rukovodstvom Džona Artura Raskina Munroa. Prva sistematska arheološka istraživanja Duklje obavljena su od 1954. do 1964. godine u okviru samog grada i na djelovima jugoistočne i zapadne nekropole. Novija iskopavanja su vođena od 1995. do 2000. godine u gradskom jezgru i djelovima zapadne nekropole. U kampanjama 2005, 2009. i 2010. godine iskopan je “kapitolni hram”, odnosno, najvjerovatnije hram rimske boginje Minerve, koji se nalazi sa istočne strane foruma, na spoju carda i decumanusa. Na osnovu arheoloških ispitivanja sprovedenih 2017. i 2018. godine došlo se do zaključka da su bedemi sa rovom najvjerovatnije podignuti u prvoj polovini IV vijeka. Tada su otkrivene i dvije vile urbane, prva na sjevernoj strani decumanusa, a druga u jugozapadnom dijelu grada, obje datovane u IV vijek. Tokom 2018. godine otkriveni su i tragovi praistorijskog naselja u južnom dijelu grada. Na sjevernoj strani prema Širaliji nalazio se veći broj kula, koje su i danas vidljive.

Plan grada i bedemi su uglavnom prilagođeni konfiguraciji terena. Karakteristična je široka ulica koja ide pravcem sjeverozapad–jugoistok i može se označiti kao via principalis. Kako pokazuje plan Duklje, pristup gradu bio je moguć preko mostova, od kojih je jedan (glavni ulaz u grad, na sjeverozapadnom dijelu via principalis) morao ići preko Širalije, a drugi (na jugoistočnom kraju iste ulice) preko Morače, pri čemu se može računati sa postojanjem još jednog mosta preko ove rijeke. Izvan grada, kao što je to uobičajeno kod rimskih gradova uopšte, nalazile su se prostrane nekropole, jugoistočna na lijevoj obali Morače, zapadna preko Širalije i sjeveroistočna prema mostu Smokovac. Snabdijevanje grada vodom vršeno je vodovodom. Glavni vodovod je povezivao Duklju sa Cijevnom, čiji su ostaci istraženi na Koniku 2006. godine i djelimično prezentovani. Pretpostavlja se da su se akvedukti nalazili preko rijeka Ribnice i Morače, dok je složenim sistemom kanalizacione mreže otpadna voda odvođena u Širaliju.

Arheološkim istraživanjima u jugozapadnom dijelu grada, otkrivene su duž glavne ulice via principalis sve značajnije građevine rimske Duklje. Prema unutrašnjosti grada iz pravca sjeverozapada na samoj via principalis nalazio se slavoluk, vjerovatno sa dva luka, koji je, kako se pretpostavlja, bio posvećen imperatoru Galijenu (253-268. godine). Nešto dalje od slavoluka, sa desne strane ulice, nalazio se hram boginje Rome. Na istoj strani ulice nalazio se i drugi hram sa palatom u koju se ulazilo sa glavne ulice. Dalje niz ulicu nalazio se još jedan hram, posvećen boginji Dijani. Istočno od hrama nalazilo se gradsko kupatilo, odnosno velike terme.

Sa druge strane ulice nalazio se glavni gradski trg, forum, smješten u neposrednoj blizini presjeka dvije glavne ulice carda i decumanusa. Na forum se ulazilo sa južne strane iz glavne ulice, preko nekoliko stepenika, dok se sa istočne i sjeverne strane nalazio niz prostorija, koje su, vjerovatno, služile kao tržnice, radnje, radionice i sl. Na sredini sjeverne strane nalazi se veća četvrtasta prostorija koja je, moguće, služila kao kurija, dok se na sredini istočnog dijela nalazi jedan apsidalni prostor ispod koga je ukopana podzemna prostorija – kavej, moguće grobnica uglednih građana Duklje. Zapadnu stranu foruma obuhvatala je bazilika u koju se ulazilo sa glavne ulice preko izdvojene prostorije, kao i kroz tri ulaza sa strane foruma. Prema sjeveru se nalazila još jedna prostorija sa nišom, tzv. tribuna, koja je služila za sudnicu. Na jugoistočnom uglu presjeka dvije glavne ulice otkrivene su manje terme, najvjerovatnije podignute u periodu kasne antike.

Jugoistočna nekropola Duklje nalazila se na lijevoj obali Morače u Zagoriču na 200 m od Duklje, a na njenom mjestu izgrađena je trafostanica nakon sistematskih arheoloških istraživanja sprovedenih između 1958. i 1962. godine. Nekropola je ispitana djelimično, a istražena je površina od 4.000 m² sa ukupno 351 grobom i datovana je od prve polovine I v. do tridesetih godina IV vijeka. Od ukupno 351 istraženog groba, u 226 grobova otkriveni su ostaci spaljenih pokojnika, a 125 čine skeletni grobovi. Istraživanja manjeg obima su vršena i tokom 2020. godine. Zapadnu nekropolu čini više lokacija. Prva, Lovišta se nalazi na udaljenosti oko 150 m od zapadne kapije Duklje. Istražena je površina od oko 50 m² i otkriveno 10 skeletnih grobova i dvije zasvedene grobnice. Datovani su u IV i početak V vijeka.

Na lokaciji Kuća Radunovića otkriveno je prostrano spalište sa oko 30 grobova spaljenih pokojnika, a na parceli Vukčevića, u jugoistočnom dijelu zapadne nekropole, 6 skeletnih grobova datovanih u kraj I i II vijeka. Dalje ka zapadu, na lokalitetu Bjelovine, 2013. i 2014. godine otkriveno je preko 80 jednostavnih skeletnih grobova sa rakom, ostaci dva objekta (memorije) i 13 zidanih grobnica, od čega 4 monumentalno zidane zasvedene grobnice. Može se zaključiti da se sahranjivanje u ovom dijelu nekropole obavljalo od IV do VI vijeka. Najnovijim istraživanjima 2022-2025. godine, na lokaciji Košturnica, površine 250 m², otkriveno je više od 180 grobova različitih formi od I do kraja IV vijeka. Pored grobova sa ostacima spaljenih i inhumiranih pokojnika pronađene su i dvije životinjske sahrane, koze, i konja i psa. Tokom istraživanja 2025. godine otkriveni su i fragmenti diatrete iz IV vijeka, kao i bogat pokretni fond. Sjeveroistočna nekropola Duklje nalazila se na 200 m od raskrsnice Smokovac-Đurkovići, odnosno na platoima Grudice i Stralić sjeverno od Duklje. U arheološkim istraživanjima sprovedenim 2010, 2012. i 2014. godine otkriveno je ukupno 60 grobova i jedna grobnica inhumiranih i spaljenih pokojnika. Grobovi su datovani od kraja II do IV vijeka. Od pokretnih nalaza pronađeni su predmeti od keramike, stakla i metala.

Zahvaljujući Podgoričkoj čaši i brojnim epigrafskim natpisima, Duklja je veoma rano zainteresovala svjetske arheologe i postala poznata u međunarodnim naučnim krugovima još krajem XIX vijeka. Ipak, pored svih građevina koje se na njoj nalaze, predstavljajući najbolje očuvani rimski grad na području današnje Crne Gore, i veoma značajnih pokretnih nalaza koje ima, Duklja i dalje čeka. Naučnici iz svog domena doprinose njenoj prepoznatljivosti, ali turistička valorizacija, poput mnogih drugih lokaliteta ne postoji. Makar nam je Duklja tu, u blizini Podgorice, pristupačna i maltene poklonjena za, ako ne njenu, našu promociju. I opet muk. Jeste, postojali su razni pokušaji sa privremenom binom i bez nje, ali i dalje su najbrojniji posjetioci stada ovaca koja je makar ispašom dijelom održavaju. Da ne bude sve tako loše, naša djeca mogu pročitati predivnu edukativnu publikaciju Rimski grad Dokleja u izdanju Zavoda za udžbenike i nastavna sredstva i naučiti na veoma zanimljiv i pristupačan način sve o njoj, a time i pokrenuti istinski proces buđenja kulturne svijesti kod nas.