Mađarska dijaspora – šta nakon Orbana?

U Mađarskoj od 1990. nijedan premijer ne može da zaobiđe nepisanu obavezu da se proglasi odgovornim za Mađare u inostranstvu. Iza toga stoji „trauma Trijanona“ koja i danas živi u zemlji: Mađarska je, naime, nakon Prvog svetskog rata mirovnim ugovorom u Trijanonu (1920) izgubila više od 70 odsto svoje teritorije u korist susednih zemalja.

Tako su se milioni Mađara iznenada našli u drugim državama, gde su često tretirani kao građani drugog reda. Tokom komunističke diktature koja je vladala Mađarskom od 1945. do 1989. godine, govor o sunarodnicima u susednim zemljama bio je tabu-tema.

Prvi postkomunistički mađarski premijer, konzervativac Jožef Antal, izazvao je pažnju 1990. godine kada je prilikom preuzimanja dužnosti rekao da želi da bude „u duhu“ premijer svih 15 miliona Mađara.

Pritom je od pet miliona Mađara u inostranstvu širom sveta, pre svega mislio na tada još tri i po miliona u Rumuniji, Srbiji, Slovačkoj i Ukrajini. Od tada je mađarska manjina u inostranstvu trajna unutrašnjopolitička tema, iako njihov broj opada – danas u susednim zemljama živi još samo oko dva miliona Mađara.

Nijedan drugi mađarski predsednik vlade nije toliko prisvojio „Mađare van matice“ kao Viktor Orban. To posebno važi za današnjih 1,1 milion Mađara u rumunskoj Transilvaniji, daleko najveću mađarsku manjinu u Evropi. Njihovu interesnu organizaciju, Demokratski savez Mađara u Rumuniji (RMDSZ), Orban je još pre nekoliko godina pretvorio u privezak svoje stranke Fides.

Kraj „etničke autokratije“

Sociolog Tamaš Kiš, poreklom iz transilvanijskog Kluža, govori stoga o „etničkoj autokratiji“. Sličnu zavisnost od Orbana i Fidesa nalazimo i kod Saveza vojvođanskih Mađara (VMSZ) u Srbiji, kao i, u nešto manjoj meri, kod mađarskih stranaka u Slovačkoj i Ukrajini.

Sada je, međutim, jasno: za sve Orbanu lojalne političare u četiri zemlje, promenom vlasti u Budimpešti nastupila je prekretnica. Budući predsednik vlade Peter Mađar zatražio je od njih da u budućnosti ostanu politički neutralni. Pored toga, želi da reformiše korumpirani sistem finansijske podrške Mađarima u manjinama.

Prekretnica za manjinske političare

Pritom se ne radi o sporednom političkom pitanju, već o panevropskom problemu. Stranke Mađara u Rumuniji i Srbiji imaju delom znatan uticaj na vladinu politiku u svojim državama, naročito u Rumuniji. Obe stranke članice su Evropske narodne partije (EPP), koju je Orbanov Fides napustio 2021. godine. Takođe su članice Federalističke unije evropskih nacionalnosti (FUEN), najvećeg manjinskog krovnog saveza u Evropi, čiji je predsednik političar iz RMDSZ. Iz FUEN-a je 2013. godine potekla inicijativa „Minority SafePack“ za bolju zaštitu manjina u Evropi, koju je Orbanova vlada koristila za svoju politiku protiv Evropske unije.

I finansijska podrška Orbanove države institucionalnoj mreži manjina razvila se u prekogranični problem. Prema konzervativnim procenama, u prethodnih 16 godina iznosila je više od tri milijarde evra, pri čemu je najveći deo novca završio u Rumuniji. Proverljivi podaci nisu dostupni, jer se podrška Mađarima u inostranstvu sprovodi kroz potpuno netransparentan sistem fondacija i preduzeća.

Radilo se o biračima

Masovno prisvajanje Mađara iz dijaspore od strane Orbana imalo je jedan cilj: birače. Mnogi Mađari u manjinama poseduju mađarsko državljanstvo i kao takvi od 2014. godine imaju pravo glasa na mađarskim parlamentarnim izborima po listama. Posebno su važni Mađari u Rumuniji kao najbrojnija dijaspora. Oni gotovo uvek u ogromnoj većini glasaju za Fides.

Da bi ideološki vezao Mađare u manjinama za svoju stranku, Orban je uspostavio snažno revizionistički istorijski narativ. Prema njemu, Mađari su nacija koja je u 20. veku, kao nijedna druga u Evropi, bila rastrgnuta i koja zbog toga pati i danas. Ipak, kako glasi Orbanova poruka, ona ostaje jedinstvena – preko granica – s Orbanom kao njenim vođom.

Najbolji odnosi s nacionalistima

Takav diskurs nije sprečavao budimpeštanskog autokratu da održava vrlo dobre odnose s nacionalističkim političarima drugih naroda, poput srpskog predsednika Aleksandra Vučića ili slovačkog premijera Roberta Fica. Prošle godine je čak, povodom predsedničkih izbora u Rumuniji, svojim sunarodnicima preporučio da glasaju za krajnje desničarskog kandidata Đorđa Simiona, koji je ranije bio suorganizator antimađarskih ispada na vojnom groblju u Transilvaniji.

I finansijska podrška Orbanove države institucionalnoj mreži manjina razvila se u ozbiljan prekogranični problem. U susednim zemljama, naročito u Rumuniji, mađarska država finansirala je manjinske institucije, mađarske crkve, obrazovanje na mađarskom jeziku, pa čak i uspostavila sistem etničkog podsticanja privrede kojim su podržavani preduzetnici mađarskog porekla.

„Orban je kupio politiku rumunskih Mađara – i veliki deo manjine“, kaže za DW Peter Ekštajn-Kovač. On je advokat, istaknuti liberalni političar mađarske manjine u Rumuniji i bivši ministar za manjine. „Većina rukovodstva RMDSZ je na taj način u potpunosti postala glasnogovornik Fidesa.“

Mađar zahteva neutralnost

Budući mađarski premijer Peter Mađar već se sastao s političkim predstavnicima mađarskih manjina u Rumuniji, Srbiji i Slovačkoj – Hunorom Kelemenom, Balintom Pastorom i Laslom Gubikom – i pozvao ih da ubuduće ostanu stranačko‑politički neutralni. Posebno su Kelemen (Rumunija) i Pastor (Srbija) ličnim istupima intervenisali u mađarskoj izbornoj kampanji 2026. godine, sugerišući da samo Orban i Fides mogu da zastupaju interese Mađara u manjinama.

Peter Mađar želi da i dalje podržava mađarske manjine. Već je izjavio da njegova vlada ne namerava da umanjuje već stečena prava. Najavio je, međutim, i retroaktivnu proveru zakonitosti svih isplata manjinama od 2010. godine, kao i reorganizaciju sistema finansijske podrške na nov i transparentan način.

Peter Ekštajn-Kovač nada se da će promene u Mađarskoj doneti i novi podsticaj mađarskim manjinama: „Moramo se vratiti izvornoj ideji manjinskih interesnih organizacija, koja je podrazumevala da sve neekstremističke struje imaju mesta jedna pored druge unutar iste organizacije“, kaže taj liberalno orijentisani advokat i političar. On od nove mađarske vlade očekuje radikalan zaokret u manjinskoj politici: „Postoje veoma loši istorijski presedani – setimo se samo Nemačke – u kojima je matična država u nemirnim vremenima koristila svoje manjine s one strane granica. Bilo bi važno stvoriti uslove da Mađarska više nikada ne može sa svojim manjinama da učini ono što je činila tokom Orbanove vladavine.“