Nezasiti jedu koalicije: Zašto su krize hronična pojava u gradovima kojima upravljaju “nove vlasti”

Aktuelne krize u Podgorici i Tivtu, a bilo ih je ili ih još ima u Budvi, Pljevljima, Andrijevici, Beranama, Zeti, Kotoru…

Veliki broj konstituenata znači i veliki broj različitih prioriteta, ali i još veće apetite za raspodjelom funkcija, kaže Nikola Mirković

Sukobi gotovo neizbježni jer partije ne povezuju zajedničke politike i vrijednosti, već privremeni interesi, ocijenila Milena Bešić

Stranke nove vlasti nemaju recept kako da stabilno upravljaju gradovima u kojima su osvojile većinu, ni šest godina od promjena koje su se desile 30. avgusta 2020, kad je Demokratska partija socijalista (DPS) izgubila trodecenijsku vladavinu, a potom polako počela da se seli u opozicione klupe i na lokalnom nivou.

Sagovornici “Informacije CG” ocijenili su da su učestale krize u gradovima gdje vlast čine “tridesetoavgustovci” i stranke koje su formirane na talasima promjena – rezultat heterogenosti vladajućih koalicija, manjka političke odgovornosti, ali prije svega stavljanja uskih partijskih i ličnih interesa ispred javnog.

Iako je vlast na državnom nivou, uz manje “nesporazume”, stabilna od izbora Milojka Spajića za premijera (što nije bio slučaj s prethodne dvije vlade), na lokalu prilike nisu takve, a posljednji primjer za to su dešavanja u Podgorici. Partije koje čine Vladu – Pokret Evropa sad (PES), Demokrate i Nova srpska demokratija (NSD) – izgubile su većinu u Podgorici nakon što im je podršku otkazala Demokratska narodna partija (DNP) Milana Kneževića, pa sad sudbinu gradonačelnika Saše Mujovića (PES) može da kroji opozicija. Mujović je na tu poziciju došao nakon vanrednih izbora koji su bili rezultat krize koju je proizvela gotovo ista većina.

No, Podgorica je samo jedan od brojnih primjera koji idu u prilog tezi da nove vlasti nemaju stabilnost na lokalu. Kriza vlasti je bilo (ili ih još ima) u Budvi, Pljevljima, Andrijevici, Beranama, Zeti, Kotoru, Tivtu, Žabljaku, Herceg Novom…, pa se čini da na lokalu stabilno vladaju jedino u Nikšiću i Plužinama.

“Informacije CG” su pitale PES, NSD, Demokrate i Socijalističku narodnu partiju (SNP) koji su razlozi, odnosno šta predstavlja glavnu prepreku ka stabilnoj vlasti na lokalnom nivou. Međutim, niko od njih nije odgovorio.

Politikolog Nikola Mirković kaže da ne bi rekao da predstavnici vlasti nisu naučili da vladaju – naprotiv, tvrdi da su se neki u tome veoma dobro snašli.

“Prije bih rekao da su se suočili sa činjenicom koliko je upravljanje državom ili lokalnom samoupravom složen posao i koliko je teško održati stabilnu vlast u uslovima izražene političke fragmentacije”, ocijenio je on za “Informacije CG”.

Prema njegovim riječima, najveći izazov predstavlja heterogenost vlasti – kako na državnom, tako i na lokalnom nivou. Naveo je da veliki broj konstituenata znači i veliki broj različitih političkih prioriteta, ali i još veće apetite za raspodjelom funkcija i političkog uticaja, ističući da, kad se tome doda činjenica da partijski interes nerijetko dobija prednost nad javnim, postaje jasno zašto dolazi do čestih kriza i preslagivanja.

S druge strane, Mirković konstatuje da je prije 30. avgusta 2020. politička realnost bila bitno drugačija.

“Građani su decenijama bili naviknuti na model vlasti u kom jedna dominantna partija, uz stabilnu većinu ili pouzdane koalicione partnere, donosi odluke bez značajnijih unutrašnjih potresa. Današnja politička scena funkcioniše po potpuno drugačijoj logici”, podvukao je on.

Sagovornik je kazao da je u postavgustovskoj eri vlast znatno pluralnija, a da upravo ta razuđenost proizvodi česte sukobe među partnerima, međusobne kritike i preispitivanje odluka, dodajući da, paradoksalno, to istovremeno predstavlja i određeni kontrolni mehanizam.

“Politički akteri su primorani da pregovaraju, traže kompromise i vode računa o sopstvenoj odgovornosti, jer u suprotnom rizikuju gubitak vlasti i političkih pozicija”, poručio je Mirković.

Za građansku aktivistkinju Milenu Bešić problem je mnogo dublji od pojedinačnih sukoba i dnevne politike. Kazala je da se šest godina nakon 30. avgusta pokazalo da promjena vlasti sama po sebi nije značila i promjenu političke kulture, kao i da je javnost, umjesto demokratizacije i jačanja institucija, dobila nastavak partitokratije, samo s drugim akterima.

“Zato ‘nova vlast’ ni nakon toliko vremena nije naučila da vlada – jer se dominantno bavila raspodjelom moći, funkcija i uticaja, a mnogo manje izgradnjom sistema i institucija koje bi bile stabilne nezavisno od partijskih odnosa”, istakla je ona.

Bešić je navela da je borba za “veći dio kolača” jedan dio problema, ali da nije jedini, te da je jednako ozbiljan problem nedostatak kadra, vizije i sposobnosti da se upravlja kompleksnim sistemima.

“Politika je kod nas godinama postala prostor lojalnosti, partijskih dogovora i kratkoročnih interesa, a ne znanja i odgovornosti. Kad takav model prenesete na lokalni nivo, dobijete konstantne krize, raspade koalicija i paralizu institucija”, navela je sagovornica.

Kao dodatni problem Bešić vidi to što su partije u Crnoj Gori postale “same sebi svrha”. Prema njenim riječima, one uglavnom funkcionišu kao interesne mreže koje pokušavaju da obezbijede kontrolu nad resursima i zapošljavanjem, umjesto da predstavljaju građane i javni interes.

Ona je ocijenila da su sukobi zato gotovo neizbježni – jer ih ne povezuju zajedničke politike i vrijednosti, već privremeni interesi.

“Na kraju, možda je i najopasnije to što građani polako počinju da ovakvu nestabilnost doživljavaju kao ‘normalno stanje’. A društvo koje se navikne na permanentnu političku krizu veoma teško može graditi ozbiljne institucije, dugoročne politike i povjerenje u demokratiju”, poentirala je Bešić.

U Podgorici su na izborima u oktobru 2022. pobjednici državnih izbora 2020. (stranke nekadašnjeg Demokratskog fronta, Demokrate i Građanski pokret URA) i PES, koji je nastao na talasu tih promjena, porazili DPS. Vlast su formirali pola godine nakon izbora, a manje od godinu od formiranja nove uprave, došlo je do raskola u PES-u. Ta partija i njihove dotadašnje kolege iz Pokreta za Podgoricu (PzPG) nisu mogli da se dogovore o novoj raspodjeli funkcija u vlasti i gradskoj upravi, što je rezultiralo skraćenjem mandata lokalnom parlamentu, a potom i prijevremenim izborima, nakon kojih su ipak zakopali “ratne sjekire” i ponovo koalirali.

No, osjetljiva većina je izgubila podršku u parlamentu izlaskom DNP-a, a ostavka Jelene Borovinić Bojović na mjesto šefice parlamenta krajem maja otvorila je put za prinudnu upravu, koja je ipak izbjegnuta izborom Srđana Perića (Preokret) za čelnika Skupštine glavnog grada.

No, Vladini povjernici su jedno vrijeme vršili vlast u Beranama i Andrijevici.

Do političke krize u Beranama došlo je na ljeto 2024, nakon što nije uspio pokušaj dogovorene rotacije na mjestu predsjednika opštine. Vuka Todorovića (Nova srpska demokratija) trebalo je da na toj poziciji naslijedi Damjan Ćulafić (Demokrate), ali dva odbornika bivšeg DF-a (čija je Nova dio) nisu potpisala podršku kandidatu Demokrata, pa su od oktobra 2024. do februara 2025. povjerenici izvršne vlasti vodili grad, što je bio i slučaj u Andrijevici od marta do septembra 2024. U toj opštini je grupa građana više mjeseci tokom 2023. sprečavala održavanje sjednice lokalne skupštine na kojoj je trebalo da se glasa o smjeni Željka Ćulafića (SNP), tadašnjeg i sadašnjeg čelnika Andrijevice.

Prinudna uprava realan je scenario i Tivtu, jer je lista “Narod pobjeđuje”, koju predvodi prvi čovjek tog primorskog grada Željko Komnenović, odlučila da njihovi odbornici više ne učestvuju u radu sjednica gradske skupštine, koju, kako su poručili, s opozicijom organizuje šef tamošnjeg parlamenta Miljan Marković (Nova srpska demokratija), dodajući da neće davati legitimitet “jeftino režiranim farsama”.

Trvenja je bilo i u Zeti i Pljevljima, dok su “tridesetoavgustovci” u Budvi izgubili vlast zbog međusobnih razmirica. U toj opštini su u februaru 2025. većinu napravili lista “Budva naš grad” (nastali nakon rasjecpa u DF-u), uz podršku DPS-a, Evropskog saveza i Građanskog pokreta URA.

Nikola Mirković kazao je redakciji da je suština demokratskog sistema da vlast bude smjenjiva i podložna kontroli. Naveo je da problem u Crnoj Gori nije sama promjenjivost vlasti, već činjenica da do tih promjena često ne dolazi kao rezultat izborne volje građana, već zbog unutarkoalicionih obračuna i političkih kalkulacija.

“Takva praksa proizvodi hroničnu političku nestabilnost, posebno na lokalnom nivou, otežava funkcionisanje institucija i nerijetko dovodi do vanrednih izbora koji dodatno opterećuju javne finansije i usporavaju razvoj zajednica”, ocijenio je on.

Mirković je rekao da je Podgorica vjerovatno najbolji primjer takvog obrasca, pojašnjavajući da je gradska vlast već jednom presložena prije svega zbog ličnih i partijskih ambicija, a da aktuelna kriza ponovo pokazuje da pojedinačne političke kalkulacije mogu imati prednost nad interesom građana.

“Ako se mandat napušta potencijalno radi preuzimanja druge, politički atraktivnije funkcije, teško je govoriti o odgovornom odnosu prema povjerenju koje su dali birači”, dodao je on, aludirajući na ostavku Borovinić Bojović na mjesto šefice podgoričkog parlamenta, dok se pričalo da bi mogla da postane potpredsjednica Vlade.

Sagovornik kaže da zbog toga ključni problem danas nije nedostatak kadra, iako ni taj faktor ne treba zanemariti, već prije svega nedostatak političke odgovornosti i spremnosti da javni interes bude iznad partijskog i ličnog.

“Politička neslaganja su prirodan dio demokratije, ali bi trebalo da svoj puni izraz dobiju u predizbornim kampanjama i na izborima, a ne kroz stalne institucionalne krize koje građani na kraju najviše plaćaju”, poručio je Mirković.