Pad DPS-a, ulazak u NATO, priznanje Kosova: Dvadeset najznačajnijih političkih događaja u Crnoj Gori od referenduma

Nakon tri decenije dominacije DPS-a, vlast su 2020. formirale tri opozicione koalicije, otvarajući period čestih institucionalnih kriza

Dvije decenije od obnove državne nezavisnosti, Crna Gora prošla je kroz duboke i važne političke procese – od međunarodnog priznanja i članstva u NATO-u, preko višegodišnje dominacije Demokratske partije socijalista (DPS) i protesta protiv njenog režima, do prve smjene vlasti na izborima, intenziviranja pregovora s Evropskom unijom (EU), ulaska nekadašnjeg Demokratskog fronta (DF) u Vladu…

“Informacije CG” donose pregled 20 najznačajnijih političkih događaja od referenduma održanog 21. maja 2006. godine, na kom je Crna Gora obnovila nezavisnost.

Državni parlament usvojio je Odluku o proglašenju nezavisnosti i Deklaraciju nezavisne Crne Gore. Time je i formalno verifikovana volja građana s referenduma.

Crna Gora postala je članica Ujedinjenih nacija (UN), čime je potvrđen njen međunarodno-pravni subjektivitet. Ubrzo je uslijedilo i uspostavljanje diplomatskih odnosa s brojnim državama.

Nakon pobjede DPS-a na prvim izborima poslije obnove nezavisnosti, u septembru 2006, lider te stranke Milo Đukanović prepustio je funkciju premijera partijskom kolegi Željku Šturanoviću. To je bio prvi veliki politički manevar nakon referenduma, iako je Đukanović zadržao ključni uticaj u DPS-u. Šturanović je krajem januara 2008. podnio ostavku iz zdravstvenih razloga, pa je Đukanović opet preuzeo funkciju šefa Vlade.

Skupština je usvojila prvi Ustav nezavisne Crne Gore, kojim je država definisana kao građanska, demokratska, ekološka i država socijalne pravde, zasnovana na vladavini prava. Ustav je postavio temelje novog institucionalnog poretka nakon razlaza sa Srbijom.

Crna Gora je priznala nezavisnost Kosova, što je izazvalo oštre reakcije dijela domaće javnosti, ali i Srbije. Taj potez dodatno je odredio spoljnopolitički pravac Podgorice ka Zapadu.

Crna Gora je formalno podnijela zahtjev za članstvo u EU. Status kandidata dobila je 2010.

Milo Đukanović podnio je ostavku na mjesto premijera 21. decembra 2010, nekoliko dana nakon što je Crna Gora dobila status kandidata za članstvo u EU. Naslijedio ga je Igor Lukšić (DPS). Nakon parlamentarnih izbora održanih u oktobru 2012, Đukanović se opet vratio na premijersku poziciju.

Početak pristupnih pregovora s EU označio je ulazak Crne Gore u najvažniji reformski proces nakon obnove državne nezavisnosti. Od tada su otvorena sva pregovaračka poglavlja, ali je napredak godinama usporavan zbog problema u vladavini prava. Crna Gora do sada ima 14 zatvorenih poglavlja od ukupno 33.

Usvojeni su amandmani na Ustav, prvenstveno radi jačanja nezavisnosti pravosuđa i usklađivanja s evropskim standardima (predviđeno da se državni tužilac i sudije Ustavnog suda biraju dvotrećinskom većinom). To je bio jedan od ključnih uslova za napredak u poglavljima 23 i 24, koja se odnose na vladavinu prava.

Protesti DF-a i sukobi u Podgorici – oktobar 2015.

Demokratski front organizovao je proteste protiv vlasti DPS-a, tražeći prelaznu vladu i fer izbore. Protesti su kulminirali sukobima s policijom, a politička scena dodatno se polarizovala, posebno zbog toga što je policija uhapsila nekoliko poslanika i novinara, i pretukla više ljudi.

Izbori i slučaj “državni udar” – oktobar 2016.

Na dan izbora 16. oktobra 2016. uhapšeno je više osoba zbog sumnje da su pripremale nasilno rušenje vlasti. O slučaju se i danas priča, a sudski proces imao je više obrta. Apelacioni sud je u februaru ove godine odbio žalbu Specijalnog državnog tužilaštva i donio konačnu oslobađajuću presudu za sve optužene. Tim epilogom potvrđena je ranija odluka Višeg suda iz jula 2024. Među oslobođenima su lideri bivšeg DF-a Andrija Mandić i Milan Knežević, kao i više ruskih i srpskih državljana. Bili su optuženi za stvaranje kriminalne organizacije i pripremanje terorizma na dan izbora, s ciljem nasilne smjene vlasti i sprečavanja ulaska Crne Gore u NATO.

Prvostepenom presudom, iz 2019, optuženi su bili osuđeni na višegodišnje kazne zatvora, ali je Apelacioni sud tu presudu ukinuo 2021. godine i vratio na ponovno suđenje.

Crna Gora je postala članica NATO-a. To je bio najvažniji bezbjednosno-politički događaj poslije obnove nezavisnosti i potvrda strateškog zaokreta ka Zapadu. Prethodno je Skupština izglasala Zakon o potvrđivanju Sjevernoatlantskog ugovora.

Predsjednički izbori i povratak Đukanovića – april 2018.

Milo Đukanović je pobijedio na predsjedničkim izborima i vratio se na najvišu državnu funkciju, nakon što je u oktobru 2016, poslije izbora, mjesto premijera prepustio Dušku Markoviću (DPS). Đukanovićevim povratkom potvrđena je dominacija DPS-a, ali i pojačane kritike o koncentraciji moći.

Građanski protesti organizovani su nakon afere “Koverta” i optužbi za korupciju u vrhu vlasti. Organizatori su tražili ostavke najviših državnih funkcionera i tehničku vladu za pripremu izbora. Naziv protesta proistekao je iz afere “Koverta”, koju je javnosti predstavio biznismen Duško Knežević, objavivši video-snimak na kom bivšem gradonačelniku Podgorice Slavoljubu Stijepoviću (DPS) predaje kovertu sa, kako tvrdi, 97,5 hiljada eura namijenjenih za kupovinu glasova na izborima. Optuženi u tom slučaju su i u ponovljenom postupku oslobođeni.

Zakon o slobodi vjeroispovijesti i litije – decembar 2019.

Usvajanje Zakona o slobodi vjeroispovijesti krajem 2019. izazvalo je masovne protestne litije, koje je predvodila Mitropolija crnogorsko-primorska Srpske pravoslavne crkve (SPC). Propisom je bilo predviđeno da sva crkvena imovina izgrađena prije 1918. bude u vlasništvu države. Izglasavanje zakona koštalo je DPS vlasti. Nakon izbora i smjene njihove vlasti u avgustu 2020, litije su prestale, a sporni djelovi zakona su izmijenjeni.

Parlamentarni izbori u avgustu 2020. donijeli su prvu smjenu vlasti na državnom nivou nakon tri decenije dominacije DPS-a, odnosno – prvu promjenu vlasti na izborima u istoriji države. Tri opozicione liste (koalicije okupljene oko DF-a, Demokrate i Građanskog pokret URA) formirale su većinu, a Crna Gora je ušla u period čestih političkih kriza.

Nova većina izabrala je Vladu Zdravka Krivokapića, predstavljenu kao ekspertsku. Međutim, odnosi između Vlade i parlamentarne većine brzo su se pogoršali, što je dovelo do njenog pada nakon godinu i dva mjeseca – u februaru 2022.

Ustoličenje Joanikija i Temeljni ugovor – septembar 2021. i avgust 2022.

Petog septembra 2021. u Cetinjskom manastiru je za mitropolita crnogorsko-primorskog ustoličen Joanikije. On je na tronu naslijedio Amfilohija, koji je preminuo u oktobru 2020. Ustoličenje, koje je zbog protesta u tom gradu na koje je pozivala opozicija, obavljeno uz pomoć policije, izazvalo je veliko negodovanje dijela javnosti.

Nakon pada Krivokapićeve Vlade, u aprilu 2022. formirana je manjinska vlast Dritana Abazovića, uz podršku DPS-a. Abazović je u avgustu 2022, bez prethodne najave, potpisao u Podgorici Temeljni ugovor sa SPC, što je produbilo političke podjele i ubrzo dovelo do izglasavanja nepovjerenja njegovoj Vladi.

Poraz Đukanovića i pobjede Milatovića i PES-a – april i jun 2023.

Jakov Milatović, kao kandidat Pokreta Evropa sad (PES), pobijedio je Đukanovića na predsjedničkim izborima u aprilu 2023, čime je simbolično završen jedan politički ciklus. Iste godine, u oktobru, formirana je 44. Vlada, na čijem je čelu Milojko Spajić. U junu 2024. Crna Gora je dobila pozitivan Izvještaj o procjeni ispunjenosti privremenih mjerila za poglavlja 23 i 24, čime je uspješno ispunila ključne privremene kriterijume u vladavini prava i zvanično ušla u završnu fazu pregovaračkog procesa s EU.

Rekonstrukcija Vlade, kojom je koalicija “Za budućnost Crne Gore” (bivši DF) zvanično ušla u izvršnu vlast, izglasana je u parlamentu 23. jula 2024. Tim potezom stranke nekadašnjeg DF-a (Nova srpska demokratija i Demokratska narodna partija) postale su deo kabineta premijera Spajića. DNP je početkom ove godine izašao iz vlasti.