Šta znači najtopliji dan od početka mjerenja?

Svaki put kada je oboren novi temperaturni rekord, pojave se i sumnje. Kako naučnici znaju da su neki dan ili ljeto zaista bili najtopliji otkad postoje mjerenja i da je toplotni talas zaista bio istorijski?

Značenje izraza „rekordna vrućina“ zavisi od toga s čim se temperatura poredi. Hiljade meteoroloških stanica širom svijeta neprekidno prate temperaturu. Na nekoj lokaciji može biti zabilježen rekord ako izmjerena temperatura premaši prethodni maksimum za određeni dan, mjesec ili godišnje doba.

Naučnici određuju i regionalne i globalne temperaturne rekorde kombinovanjem podataka meteoroloških stanica, brodova i okeanskih bova, a zatim izračunavaju prosječne vrijednosti za veća područja.

Koliko daleko u prošlost sežu ta poređenja zavisi od baze podataka koja se koristi. Najstariji kontinuirani niz mjerenja temperature na svijetu je Serija podataka o temperaturi centralne Engleske (Central England Temperature Data Series), koja postoji od 1659. godine.

Međutim, tri najpotpunije baze podataka – koje vode američki Godardov institut za svemirske studije (Goddard Institute for Space Studies), Nacionalni centri za informacije o životnoj sredini (National Centers for Environmental Information) i britanski Hadlijev centar Meteorološke službe (Met Office Hadley Centre) – sistematski bilježe temperature od 1880. godine.

Na tim podacima zasnivaju se tvrdnje poput: „Posljednja decenija bila je najtoplija otkad postoje mjerenja.“

Iako je Zemlja tokom svoje 4,5 milijarde godina duge istorije prolazila kroz toplija razdoblja i ekstremne temperature, današnje zagrijavanje izuzetno je u kontekstu posljednjih 12.000 godina, koliko traje ljudska civilizacija.

Da bi rekonstruisali klimu iz daleke prošlosti, naučnici koriste prirodne zapise poznate kao klimatski arhivi. Oni omogućavaju rekonstrukciju dugoročnih promjena temperature, padavina i sastava atmosfere.

Takvi arhivi uključuju ledena jezgra, godove drveća, okeanske sedimente i fosile.

„Oni čuvaju informacije o temperaturi, količini padavina i sastavu atmosfere koje sežu hiljadama, pa čak i milionima godina unazad“, rekla je u razgovoru za DW klimatološkinja Friderike Oto, osnivačica istraživačke grupe Svjetska atribucija vremenskih pojava (World Weather Attribution – WWA).

Najduži kontinuirani zapis iz ledenih jezgara potiče s Antarktika i obuhvata period duži od milion godina. U drevnim mjehurićima vazduha zarobljenim u ledu istraživači mogu izmjeriti nekadašnje koncentracije ugljen-dioksida u atmosferi.

„Budući da poznajemo fizičke zakone koji upravljaju klimatskim sistemom, možemo koristiti i klimatske modele kako bismo vidjeli kako promjene različitih faktora utiču na klimu i vremenske prilike“, kaže Oto.

To je naučnicima omogućilo da utvrde da su više koncentracije gasova staklene bašte kroz istoriju Zemlje bile povezane s višim globalnim temperaturama. Prije oko 56 miliona godina velike količine ugljenika dospjele su u atmosferu, vjerovatno zbog vulkanske aktivnosti i oslobađanja metana iz okeanskih sedimenata, što je izazvalo snažno globalno zagrijavanje.

Razlika u odnosu na današnje klimatske promjene jeste u tome što je sadašnje zagrijavanje posljedica sagorijevanja fosilnih goriva koje uzrokuje čovjek i odvija se mnogo brže nego u bilo kojem periodu tokom posljednjih milion godina, navodi NASA.

Klimatolozi analiziraju podatke prikupljene tokom više decenija kako bi razlikovali dugoročne klimatske promjene od uobičajenih vremenskih oscilacija. Jedna izrazito topla godina sama po sebi nije dokaz da postoji trend. Međutim, što su nizovi podataka duži, statističke analize i klimatski modeli pouzdanije otkrivaju trajne obrasce.

„Traži se dosljednost. Traži se podudaranje svih dostupnih dokaza“, kaže klimatolog Džerald Majls sa Univerzitetskog koledža u Dablinu.

Naučne institucije širom svijeta – među njima NASA, američka Nacionalna uprava za okeane i atmosferu (NOAA) i evropska Kopernikova služba za klimatske promjene (Copernicus Climate Change Service) – prate globalne temperature koristeći različite metode i skupove podataka. Uprkos razlikama u pristupu, sve dolaze do istog zaključka: Zemlja se zagrijava, a posljednje godine spadaju među najtoplije otkad postoje mjerenja.

Naučnici koriste i takozvane atribucijske studije kako bi procijenili koliku ulogu klimatske promjene imaju u nastanku ekstremnih vremenskih pojava. Pomoću klimatskih modela upoređuju vjerovatnoću i intenzitet nekog događaja u današnjoj klimi s hipotetičkim svijetom u kojem nema zagrijavanja izazvanog ljudskim djelovanjem.

Istraživačka grupa Svjetska atribucija vremenskih pojava (World Weather Attribution – WWA) primijenila je upravo takvu analizu na evropski toplotni talas iz juna 2026. godine. Zaključili su da je riječ o najintenzivnijem toplotnom talasu koji je dosad zabilježen na analiziranom području. Takve temperature, prema njihovim procjenama, bile bi gotovo nemoguće u klimatskim uslovima iz 1976. godine, koja se u Evropi dugo smatrala jednom od najtoplijih.

Sama temperatura vazduha ne pokazuje u potpunosti kako vrućina djeluje na ljudski organizam. Zato meteorološke službe objavljuju i podatak o subjektivnom osjećaju temperature, odnosno koliko je stvarni osjećaj toplote.

U Sjedinjenim Američkim Državama koristi se indeks toplote (heat index), koji uzima u obzir temperaturu i vlažnost vazduha. Britanska Meteorološka služba (Met Office) u procjenu ljudskog doživljaja temperature uključuje i uticaj vjetra.

Kada je vazduh veoma vlažan, sadrži više vodene pare, zbog čega znoj sporije isparava s kože. Time se smanjuje sposobnost organizma da se hladi, pa ista temperatura djeluje znatno toplije nego u suvim uslovima.

Naučnici za procjenu opterećenja organizma koriste i takozvanu temperaturu vlažnog termometra (wet bulb temperature). Ona se mjeri tako što se rezervoar termometra obavije vlažnom tkaninom. Kako voda isparava, termometar se hladi – na isti način na koji isparavanje znoja hladi ljudsko tijelo.

Što se temperatura vlažnog termometra više približava stvarnoj temperaturi vazduha, to je vazduh zasićeniji vlagom i tijelu je sve teže da se rashladi, čime raste rizik od opasnog toplotnog stresa.

Ako temperatura vlažnog termometra duže vrijeme iznosi oko 35 stepeni Celzijusa, ljudski organizam može se pregrijati čak i kada osoba miruje u hladu i unosi dovoljno tečnosti. Međutim, ni suva vrućina nije bezopasna, jer povećava rizik od dehidracije.