Udarac za Merca i upozorenje Evropi

Rekordni rezultat AfD-a u Saksoniji-Anhalt doveo je krajnju desnicu nadomak vlasti i ogolio duboko nezadovoljstvo ekonomijom, političkim centrom i smjerom kojim ide Njemačka

Trijumf krajnje desničarske Alternative za Njemačku (AfD) u istočnoj saveznoj pokrajini Saksonija-Anhalt predstavlja težak poraz za njemačkog kancelara Fridriha Merca i upozorenje drugim evropskim liderima koji se suočavaju sa kombinacijom sporog ekonomskog rasta, rastućih troškova života i razočaranja u tradicionalne političke stranke.

AfD je na izborima u nedjelju osvojio gotovo 44 odsto glasova i 39 od ukupno 83 poslanička mjesta, više nego udvostručivši rezultat sa prethodnih izbora. Ipak, ostao je tri mandata ispod apsolutne većine, pa je i dalje neizvjesno ko će formirati vlast u Saksoniji-Anhalt.

Rezultat je otvorio pitanje koliko još može opstati dugogodišnja politika njemačkih mejnstrim stranaka da odbijaju bilo kakvu saradnju sa AfD-om, poznata kao “zaštitni zid”.

Torsten Fraj, šef poslaničke grupe Mercovih konzervativnih demohrišćana (CDU), rezultat je nazvao “prekretnicom za našu zemlju”.

Sam Merc je nakon izbora rekao da je rezultat “potresao stranku do samih temelja”.

“Svi smo duboko šokirani”, rekao je na konferenciji za novinare, opisavši ishod kao najgori izborni rezultat CDU-a u posljednjih nekoliko decenija.

Merc, čija je lična popularnost pala na rekordno nizak nivo, bio je jedna od glavnih meta nezadovoljstva birača zbog troškova života, penzija i ekonomske nesigurnosti, ocjenjuje Rojters.

Istraživanje instituta Infratest dimap za ARD pokazalo je da je čak 87 odsto birača u toj saveznoj pokrajini nezadovoljno njegovom vladom. Druga anketa, sprovedena za ZDF, pokazala je da tri četvrtine ispitanika, uključujući gotovo polovinu pristalica CDU-a, vjeruje da je Merc naštetio rezultatu svoje stranke.

Nedjeljnik Špigl ocjenjuje da su izbori pokazali koliko u uslovima slabog povjerenja u institucije i tradicionalnu politiku raste značaj lične harizme kandidata. AfD je, prema toj ocjeni, u 35-godišnjem Ulrihu Zigmundu pronašao uvjerljivog nosioca kampanje, dok CDU sa Mercom nije uspio da ponudi jednako snažnu političku figuru.

Zigmund, vješt korisnik TikToka, privukao je hiljade ljudi na predizborne skupove, obećavajući povratak “naše dobre, stare, bezbjedne Njemačke”.

Špigl rezultat u Saksoniji-Anhalt ne vidi samo kao lokalni fenomen, već kao izraz šireg nezadovoljstva politikom savezne vlade u Berlinu. Nedjeljnik ističe da regionalni izbori sve više imaju nacionalni značaj i da Merc postaje ozbiljan politički teret za CDU i njegovu bavarsku sestrinsku stranku CSU.

AfD je već saopštio da pobjedu u Saksoniji-Anhalt vidi kao prvi korak ka osvajanju vlasti na saveznom nivou na izborima 2029. godine.

Ipak, neposredno nakon glasanja nije bilo znakova otvorene pobune protiv Merca unutar CDU-a. Jedan član stranke koji je prisustvovao sastancima rekao je za Rojters da su razgovori bili “otvoreni i iskreni”, ali i da “svi znaju da moramo nastaviti sa svojom politikom”.

Uprkos istorijskom rezultatu AfD-a, formiranje vlasti biće komplikovano. CDU za sada ostaje pri stavu da neće sarađivati sa AfD-om, dok ta stranka političku izolaciju naziva nedemokratskom i nada se da bi mogla pridobiti pojedine konzervativne poslanike.

Jedina njemačka stranka koja je signalizirala spremnost na saradnju sa AfD-om jeste populistička ljevičarska BSW.

Dvije stranke dijele protivljenje masovnoj imigraciji, kao i zahtjeve za prekid njemačke podrške Ukrajini i obnovu odnosa sa Moskvom. I AfD i BSW sankcije protiv Rusije predstavljaju kao ekonomski štetne za Njemačku, tvrdeći da su njemačkoj privredi uskratile pristup jeftinim ruskim energentima.

“Od početka nijesmo krili da ćemo razgovarati sa svim strankama. AfD je jedna od njih”, rekao je juče za Rojters Tomas Šulce, vodeći kandidat BSW-a na pokrajinskim izborima u Saksoniji-Anhalt. Šulce je rekao da je odbijanje tradicionalnih stranaka da sarađuju sa AfD-om “nedemokratsko”.

Za Merca dodatni problem predstavlja duboka kriza njemačke industrijske baze i činjenica da reforme koje je obećao za sada nijesu dale dovoljno vidljive rezultate.

Prošlonedjeljna najava Folksvagena o radikalnom restrukturiranju, koje bi moglo uključiti ukidanje 50.000 radnih mjesta širom svijeta i zatvaranje velikih fabrika u Njemačkoj, dodatno je naglasila teško stanje najveće evropske ekonomije poslije godina stagnacije.

Visoki troškovi energije, dijelom povezani sa ratovima u Ukrajini i Iranu, pružili su AfD-u snažnu temu za kampanju. Stranka je među dijelom birača našla podršku za tvrdnju da je njemačka podrška Kijevu nepotrebno pogoršala odnose sa Moskvom i doprinijela rastu cijena nafte i gasa.

Merc je došao na vlast 2025. godine obećavajući duboke reforme i ekonomski oporavak. Napustio je višedecenijsku njemačku fiskalnu uzdržanost i najavio zaduživanje od više stotina milijardi eura za obnovu vojske i infrastrukture.

Međutim, birači, posebno na istoku zemlje, za sada mu nijesu pripisali zasluge za te planove.

Prema istraživanju Infratest dimapa, velika većina birača smatrala je da AfD bolje odgovara na njihove glavne brige u vezi sa socijalnom nesigurnošću, mirom u Evropi i sopstvenom ekonomskom situacijom.

Eva fon Angern vodeća kandidatkinja krajnje lijeve Ljevice, uoči izbora je pokazala izvjesno razumijevanje za kancelara, rekavši da “nije odgovoran za sve”. Ipak, dodala je da je Merc tokom kampanje za birače bio “omražena ličnost broj jedan”.

“On je razlog zbog kojeg ljudi ne žele da glasaju za CDU i sve druge etablirane stranke”, rekla je.

Saksonija-Anhalt je pretežno ruralna savezna pokrajina sa oko 2,1 milion stanovnika i jedna od manjih u Njemačkoj. Od ponovnog ujedinjenja 1990. izgubila je oko četvrtinu stanovništva.

Dio uspjeha AfD-a može se objasniti i podjelama između istočne i zapadne Njemačke koje nijesu potpuno nestale ni gotovo četiri decenije nakon ujedinjenja.

Pokrajina se tokom posljednjih 10 do 15 godina postepeno oporavljala od ekonomskog šoka iz 1990, kada je veliki dio industrije propao. Stopa nezaposlenosti iznosi oko osam odsto, a obnovljeni su hemijska industrija i novi sektori poput logistike i zelene energije.

Ipak, birači su zanemarili upozorenja poslovnih udruženja, ekonomista i samog Merca da bi snažan rezultat antiimigrantskog AfD-a mogao ugroziti strane investicije i dodatno otežati privlačenje kvalifikovanih radnika.

Uz neuobičajeno visoku izlaznost, za AfD su u velikom broju glasali radnici, muškarci i mlađi birači.

Kako piše Špigl, ovi izbori predstavljaju “skok u novu dimenziju”. AfD je godinama bio snažan politički protivnik, ali ga je bilo moguće relativno lako držati podalje od vlasti. Sada se, međutim, nalazi na njenom pragu.

Značaj tog razvoja, prema ocjeni njemačkog nedjeljnika, daleko prevazilazi Saksoniju-Anhalt.

Ulrih Zigmund je i sam govorio o “domino efektu”, poručivši da AfD odatle želi da “preokrene cijelu Njemačku naglavačke”.

Špigl zaključuje da takve poruke sada moraju biti shvaćene ozbiljno, upozoravajući da je sa daljim jačanjem AfD-a postala zamisliva i mogućnost duboke promjene liberalno-demokratskog poretka Savezne Republike Njemačke.

Rijetko se dešava da izbori u jednoj njemačkoj saveznoj pokrajini privuku pažnju širom svijeta, ali ogroman rast podrške partiji AfD u Saksoniji-Anhalt predstavlja događaj od globalnog značaja, ocjenjuje Fajnenšel tajms.

Iako su krajnje desne stranke već učestvovale u vlasti u nekoliko evropskih zemalja, najbolji rezultat AfD-a na pokrajinskim izborima u Njemačkoj do sada predstavlja ozbiljno upozorenje državama koje u narednim mjesecima očekuju izbori.

Posebna pažnja usmjerena je na Francusku, gdje ankete ukazuju na mogućnost pobjede krajnje desnog Nacionalnog okupljanja na predsjedničkim izborima naredne godine. Francuski ministar finansija Rolan Leskir ocijenio je rezultat u Saksoniji-Anhalt kao “veoma, veoma zabrinjavajući signal”.

“To pokazuje da se suočavamo sa velikim izazovom koji donosi populistički talas, a koji je sada postao globalan”, rekao je Leskir za RTL, prenosi Rojters.

U Moskvi se jačanje AfD-a prati sa znatno više simpatija. Kiril Dmitrijev, jedan od važnih posrednika Kremlja u kontaktima sa administracijom Donalda Trampa, još prije izbora na mreži X najavljivao proboj AfD-a porukom “Njemačka se budi 6. septembra”.

Tramp je na Truth Socialu objavio projekciju rezultata bez komentara, dok su pojedini vodeći ljudi njegove administracije i ranije pokazivali otvorenost prema AfD-u. Potpredsjednik Džej Di Vens sastao se prošle godine sa liderkom stranke Alis Vajdel.

Najotvorenije je rezultat pozdravio Ilon Mask, koji godinama javno podržava AfD. Kako prenosi Politiko, Mask je nakon pobjede kratko poručio “Bravo!”, na čemu mu je Ulrih Zigmund zahvalio.

Slavili su i evropski desničari. Italijanski vicepremijer Mateo Salvini poručio je da je “drugačija Evropa moguća”, lider austrijske FPO Herbert Kikl ocijenio je da su birači srušili politički “zaštitni zid” oko AfD-a, dok je lider španskog Voksa Santjago Abaskal rezultat nazvao “velikom nadom za Njemačku i Evropu”. Čestitke je uputio i holandski desničar Gert Vilders, navodi Politiko.

Francuski zvaničnici AfD su opisali kao “neonacističku, antievropsku i prorusku” političku snagu, dok je španski premijer Pedro Sančez upozorio da rezultat pokazuje kako “ultradesnica osvaja prostor u Evropi i svijetu”.

Poljski premijer Donald Tusk poručio je da samo “idioti ili izdajnici” u Poljskoj mogu slaviti takav ishod.