Zajednički rizici – zašto se Evropa sve više okreće Indo-Pacifiku?

Podmorski kablovi, trgovina i kritična infrastruktura sve više povezuju Evropu i Indo-Pacifik. Zajedničke ranjivosti stvaraju nove bezbjednosne interese, ali njihova praktična primjena otvara brojna pitanja.

Australijski ministar odbrane Ričard Marls upotrijebio je oštre riječi. Morsko dno postalo je „bojno polje“, rekao je krajem maja u Singapuru, na bezbjednosnom forumu Šangri-La dijalog. Napadi na podvodne kablove dostigli su, kako kaže, razmjere bez presedana u istoriji.

Zaista, malo šta danas snažnije povezuje Evropu i Indo-Pacifik od brige za infrastrukturu. Ona predstavlja osnovu globalnog prenosa podataka, komunikacija i velikog dijela svjetske ekonomije. Na marginama Šangri-La dijaloga, Australija, Velika Britanija i Sjedinjene Američke Države najavile su raspoređivanje bespilotnih sistema za zaštitu te podvodne infrastrukture.

Ta rasprava ukazuje na trend koji je dugo bio potcijenjen: Evropa i zemlje Indo-Pacifika sve više dijele iste strateške ranjivosti. Francuski institut za međunarodne odnose (IFRI) govori o novoj bezbjednosnoj realnosti u kojoj se interesi Evrope i Istočne Azije približavaju više nego ikada ranije. Istovremeno, pritisak raste: Kina nastavlja vojnu ekspanziju, ali i koristi trgovačke rute za ostvarivanje svojih geoekonomskih ciljeva.

Ranjivost je posebno očigledna kada su u pitanju podmorski kablovi.

„Bezbjednost tih kablova globalno je javno dobro“, kaže za DW Kristijan Virt iz Njemačkog instituta za međunarodne i bezbjednosne poslove (SWP). Ranjivost kritične infrastrukture danas je zajednički izazov, bilo da prijetnja dolazi iz Rusije u Baltičkom moru ili od aktera u Indo-Pacifiku, ocjenjuje njemački stručnjak.

On naglašava da se incidenti moraju posmatrati kao sistemski rizik koji ugrožava globalnu trgovinu u širem smislu. U tom kontekstu, Tajvanski moreuz nije samo lokalno pitanje, već, kako navodi Virt, jedan od ključnih faktora globalnih bezbjednosnih interesa.

Opipljiva priroda te ranjivosti već je više puta demonstrirana u Tajvanskom moreuzu. Samo tokom 2025. godine više podmorskih kablova oštećeno je na plovnom putu koji razdvaja kontinentalnu Kinu od ostrva Tajvan.

U jednom slučaju prošle godine, tajvanska obalska straža zadržala je teretni brod nakon što je prekinuo vitalnu komunikacionu vezu između Tajvana i arhipelaga Pengu, koji se nalazi uz kinesku obalu, ali je pod upravom Tajvana. Brod je plovio pod zastavom zapadnoafričke države Togo, dok su svih osam članova posade bili državljani kontinentalne Kine.

Tajvanski sud je 2025. godine osudio kapetana na tri godine zatvora. I dalje je sporno da li je incident bio posljedica tehničkog kvara ili namjerne sabotaže.

Mnogi bezbjednosni stručnjaci smatraju da su takvi incidenti primjer takozvanih operacija „sive zone“ – aktivnosti koje ostaju ispod praga otvorenog vojnog sukoba.

Mark Saksar, stručnjak za geopolitiku pri predstavništvu njemačke Fondacije Fridrih Ebert u Bangkoku, smatra da Evropa mora tehnološku i inovacionu snagu Istočne Azije posmatrati i kroz prizmu bezbjednosti.

„Sloboda pomorskih ruta bezbjednosni je interes Njemačke“, kaže Saksar za DW.

Posebno je važan Malajski moreuz, kroz koji prolazi veliki dio njemačkih lanaca snabdijevanja. Međutim, dodaje i da je Istočna Azija izvan kapaciteta Evrope kada je riječ o projekciji bezbjednosne moći.

„Prema tome, Evropa tamo ne igra značajnu ulogu u bezbjednosnom smislu“, ističe on.

Bezbjednosna pitanja u Evropi, na Bliskom istoku i u Istočnoj Aziji moraju se posmatrati kao međusobno povezana.

„Trenutno svjedočimo formiranju svijeta koji se fragmentiše u tri geopolitičke zone sukoba“, ocjenjuje Saksar.

Ako su resursi angažovani u jednom regionu, objašnjava on, onda nijesu dostupni na drugom mjestu.

Prema riječima Kristijana Virta, evropsko-indo-pacifički odnosi ulaze u novu fazu. Nju obilježavaju promjene u dosadašnjoj američkoj politici koje primoravaju Vašington da prebacuje trupe i naoružanje između različitih kriznih žarišta – od Ukrajine do Tajvana i Južne Koreje.

Takva dinamika jasno pokazuje da Sjedinjene Američke Države sve manje djeluju kao stabilan i pouzdan garant bezbjednosti za oba regiona.

Institut Evropske unije za bezbjednosne studije (EUISS) sa sjedištem u Parizu takođe upozorava da bi trenutna situacija mogla dodatno proširiti „prozor ranjivosti“ Evrope.

Ključno pitanje ostaje saradnja u očuvanju međunarodnog poretka, smatra Saksar.

„Cilj je saradnja s Evropom kako bi se sačuvalo ono što je ostalo od multilateralnog poretka zasnovanog na pravilima“, navodi on.

Ipak, dodaje da za mnoge azijske države, kao i za zemlje takozvanog Globalnog juga, svjetski poredak uspostavljen nakon 1945. godine više nije prihvatljiv u sadašnjem obliku te da su reforme neophodne.

To otkriva još jednu napetost. Dok IFRI zagovara veću evropsku industrijsku autonomiju i širenje odbrambenih kapaciteta, Saksar poziva na oprez i upozorava na opasnost od prekomjernog „rastezanja“ evropske bezbjednosne politike.

Po njegovom mišljenju, prioritet bi trebalo da budu izazovi unutar same Evrope.

Virt, s druge strane, ističe da sve veće sumnje u pouzdanost američkih bezbjednosnih garancija dodatno naglašavaju potrebu da Evropa razvije veće kapacitete za samostalno djelovanje.

Industrija naoružanja takođe pokazuje da međuzavisnost bezbjednosnih politika dva regiona daleko prevazilazi diplomatske deklaracije. Posljednjih godina Južna Koreja profilisala se kao jedan od glavnih dobavljača odbrambene opreme evropskim državama.

Zbog toga se bezbjednosni odnosi Evrope i Istočne Azije sve više zasnivaju na industrijskim partnerstvima i zajedničkim lancima snabdijevanja.

Virt i Saksar saglasni su da takav strateški zaokret ostaje važan čak i u kontekstu novih diplomatskih koncepata, poput ideje o „konstruktivnoj strateškoj stabilnosti“ između Sjedinjenih Američkih Država i Kine.

Oba njemačka stručnjaka naglašavaju da takav globalni okvir ne oslobađa evropske države obaveze da jačaju sopstvene kapacitete za djelovanje kroz diverzifikovanu i otpornu bazu resursa i partnerstava.